लहानशा (Ant) मुंगीचा मेंदू पिनच्या टोकाएवढा असला, तरी ती अन्नाचा शोध घेत लांबचा प्रवास करून पुन्हा अचूकपणे आपल्या वारुळात कशी परतते, हा प्रश्न अनेकांना पडत नाही. मात्र अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियामधील आठवीतील विद्यार्थिनी सिउंगाह चुंग (Seungah Chung) हिने याच साध्या वाटणाऱ्या प्रश्नामागील विज्ञानाचा शोध घेण्याचा निर्धार केला. तिच्या कुतूहलातून सुरू झालेल्या संशोधनात मुंग्या केवळ रासायनिक सुगंधाच्या खुणांवर (फेरोमोन्स) अवलंबून नसून आजूबाजूच्या दृश्य खुणांचाही (Visual Landmarks) वापर करून आपला मार्ग शोधतात, असे महत्त्वपूर्ण निरीक्षण समोर आले. तिच्या या संशोधनाला अमेरिकेत राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली असून भविष्यात रोबोटिक्स, स्वार्म रोबोटिक्स आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) क्षेत्रातील नवीन तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठीही या निष्कर्षांचा उपयोग होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
Ant
दररोज आपल्या आजूबाजूला अन्नाच्या शोधात रांगत जाणाऱ्या (Ant) मुंग्या दिसतात. मात्र त्या इतक्या लहान मेंदू असूनही लांबचा प्रवास करून अन्न शोधतात आणि पुन्हा अचूकपणे आपल्या वारुळात कशा परततात, हा प्रश्न बहुतेकांच्या मनात येत नाही. पण अमेरिकेतील कॅलिफोर्नियामधील आठवीतील विद्यार्थिनी सिउंगाह चुंग हिला याच प्रश्नाने प्रेरित केले आणि तिने त्याचे वैज्ञानिक उत्तर शोधण्याचा निर्धार केला. या संशोधनासाठी सिउंगाहने २०० Red Harvester Ants (लाल हार्वेस्टर मुंग्या) वापरल्या. तिने विशेष प्रकारचा भूलभुलैया (Maze) तयार करून मुंग्यांच्या हालचालींचे बारकाईने निरीक्षण केले. मुंग्या अन्न कसे शोधतात, मार्ग कसा लक्षात ठेवतात आणि परतताना कोणत्या संकेतांचा वापर करतात, याचा तिने अनेक दिवस अभ्यास केला. पूर्वी असे मानले जात होते की मुंग्या मुख्यतः फेरोमोन (रासायनिक सुगंधाच्या खुणा) वापरून मार्ग शोधतात. मात्र सिउंगाहच्या प्रयोगातून असे दिसून आले की मुंग्या (Ant)आजूबाजूच्या दृश्य खुणा (Visual Landmarks) देखील ओळखतात. जेव्हा तिने मार्गातील दृश्य संकेत बदलले किंवा हटवले, तेव्हा मुंग्यांना योग्य मार्ग शोधण्यात अडचण येऊ लागली. यावरून त्या फक्त रासायनिक खुणांवर अवलंबून नसून झाडे, दगड, वस्तू किंवा परिसरातील इतर दृश्य चिन्हे लक्षात ठेवूनही मार्गक्रमण करतात, असे स्पष्ट झाले. सिउंगाहच्या या संशोधनामुळे केवळ मुंग्यांच्या वर्तनाबाबत नवीन माहिती मिळाली नाही, तर भविष्यात स्वयंचलित रोबोट (Autonomous Robots) आणि स्वार्म रोबोटिक्स (Swarm Robotics) विकसित करण्यासाठीही महत्त्वपूर्ण दिशा मिळू शकते. अनेक छोटे रोबोट एकमेकांच्या सहकार्याने कसे कार्य करतील, यासाठी निसर्गातील मुंग्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास आधीपासूनच महत्त्वाचा मानला जातो. तिच्या निरीक्षणांमुळे अशा प्रणाली अधिक कार्यक्षम बनविण्यास मदत होऊ शकते.
राष्ट्रीय स्तरावर मिळाली (Ant) वरील संशोधनाला दखल
कुतूहल, सातत्य आणि वैज्ञानिक पद्धतीने केलेल्या संशोधनामुळे सिउंगाह चुंगच्या प्रकल्पाला अमेरिकेत राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली आहे. तिच्या कामाचे कौतुक विज्ञान क्षेत्रात होत असून, वय कमी असले तरी योग्य प्रश्न विचारण्याची आणि त्याचे उत्तर शोधण्याची जिद्द मोठे संशोधन घडवू शकते, याचे हे प्रेरणादायी उदाहरण मानले जात आहे.
सिउंगाह चुंग हिने (Ant) मुंग्यांच्या दिशानिर्देशन क्षमतेवर केलेल्या संशोधनाला अमेरिकेतील विज्ञान क्षेत्रात राष्ट्रीय स्तरावर विशेष दखल मिळाली आहे. दैनंदिन जीवनात सहज दिसणाऱ्या एका साध्या प्रश्नाकडे वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून पाहत तिने आखलेला प्रयोग, त्यामध्ये वापरलेली नियंत्रित भूलभुलैया (Maze), २०० रेड हार्वेस्टर मुंग्यांचे पद्धतशीर निरीक्षण आणि निष्कर्ष मांडण्याची वैज्ञानिक पद्धत यामुळे तिच्या प्रकल्पाचे तज्ज्ञांकडून कौतुक झाले. तिच्या संशोधनातून मुंग्या केवळ फेरोमोन (रासायनिक सुगंधाच्या खुणा) वापरत नाहीत, तर आजूबाजूच्या दृश्य खुणांचाही उपयोग करून मार्ग शोधतात, हे निरीक्षण समोर आले. या निष्कर्षामुळे प्राण्यांच्या वर्तनशास्त्र (Animal Behaviour), कीटकशास्त्र (Entomology) आणि जैव-प्रेरित अभियांत्रिकी (Bio-inspired Engineering) या क्षेत्रांमध्ये नव्या संशोधनासाठी दिशा मिळू शकते.
विशेष म्हणजे, सिउंगाहचे वय अवघे आठवीत शिकणाऱ्या विद्यार्थिनीचे असले तरी तिच्या संशोधनाने हे सिद्ध केले की मोठे वैज्ञानिक शोध केवळ अत्याधुनिक प्रयोगशाळांमधूनच होत नाहीत. योग्य प्रश्न विचारण्याची सवय, निरीक्षणशक्ती, सातत्याने प्रयोग करण्याची तयारी आणि पुराव्यावर आधारित निष्कर्ष मांडण्याची वैज्ञानिक वृत्ती असेल, तर शालेय स्तरावरील विद्यार्थीही विज्ञान क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देऊ शकतात. तिच्या संशोधनामुळे भविष्यात स्वयंचलित रोबोट (Autonomous Robots), स्वार्म रोबोटिक्स (Swarm Robotics), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि स्मार्ट नेव्हिगेशन प्रणाली विकसित करण्यासाठी निसर्गातील जैविक तत्त्वांचा अधिक प्रभावी वापर करण्याचा मार्ग खुला होऊ शकतो. त्यामुळे सिउंगाह चुंगची ही कामगिरी केवळ एका विद्यार्थिनीचे यश नसून, विज्ञानातील जिज्ञासा, संशोधन संस्कृती आणि नवोन्मेषाला प्रेरणा देणारे जागतिक स्तरावरील उल्लेखनीय उदाहरण म्हणून पाहिले जात आहे.
विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी संदेश
सिउंगाहची कहाणी विद्यार्थ्यांसाठी एक महत्त्वाचा संदेश देते—मोठे वैज्ञानिक शोध नेहमीच अत्याधुनिक प्रयोगशाळेतून जन्म घेत नाहीत. अनेकदा आपल्या आजूबाजूला दिसणाऱ्या साध्या गोष्टींकडे वेगळ्या नजरेने पाहून, योग्य प्रश्न विचारून आणि वैज्ञानिक पद्धतीने प्रयोग केल्यास नवे ज्ञान निर्माण होऊ शकते. मुंग्यांच्या छोट्याशा जगातून सुरू झालेला हा प्रवास आता रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि भविष्यातील तंत्रज्ञानाला नवी दिशा देण्याची क्षमता ठेवतो.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
