भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था अर्थात ISRO ने ४ सप्टेंबर २०२६ रोजी पहाटे भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला. GSLV-F17 या प्रक्षेपण वाहनाने EOS-05 या अत्याधुनिक पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहाला त्याच्या नियोजित Sub-Geosynchronous Transfer Orbit (Sub-GTO) मध्ये अचूकपणे स्थापित केले. ISRO ने मिशन यशस्वी झाल्याची अधिकृत घोषणा केली आहे. GSLV-F17 ने ४ सप्टेंबर रोजी पहाटे २ वाजून ५५ मिनिटांनी आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्राच्या दुसऱ्या प्रक्षेपण तळावरून (Second Launch Pad) उड्डाण केले. सुमारे ५१.७ मीटर उंच आणि ४२०.५ टन वजनाच्या या रॉकेटने EOS-05 ला अंतराळात नेले. ISRO च्या माहितीनुसार, हे GSLVचे १९वे उड्डाण आहे. या मोहिमेत प्रथमच GSLV ने सुमारे २,३६७ किलो वजनाचा इतका जड पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह यशस्वीपणे त्याच्या नियोजित कक्षेत पोहोचवला. ISRO प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी मिशन कंट्रोल सेंटरमधून मिशनच्या यशाची घोषणा करताना EOS-05 अचूकपणे नियोजित कक्षेत स्थापित झाल्याचे सांगितले. उपग्रहाचे सौर पॅनेल तैनात झाले असून उपग्रहाची प्रकृती पूर्णपणे ठीक असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.
ISRO चे EOS-05 का आहे विशेष?
EOS-05 हा केवळ आणखी एक Earth Observation Satellite नाही. हा भारताचा भू-समकालिक (Geosynchronous) कक्षेतून कार्य करणारा पहिला समर्पित इमेजिंग उपग्रह आहे, अशी ISRO ची अधिकृत माहिती आहे. सामान्यतः भारताचे अनेक पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह Low Earth Orbit किंवा Sun-synchronous orbit मध्ये फिरतात. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट भागाचे चित्र मिळवण्यासाठी उपग्रहाला पुन्हा त्या भागावरून जाण्याची प्रतीक्षा करावी लागते. EOS-05 ची संकल्पना मात्र वेगळी आहे. हा उपग्रह अखेरीस पृथ्वीपासून सुमारे ३६,००० किलोमीटर उंचीवरील भू-समकालिक/भूस्थिर प्लॅटफॉर्मवर कार्यरत होईल. त्यामुळे भारत आणि आसपासच्या मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राचे वारंवार निरीक्षण करणे शक्य होणार आहे.
‘रिअल-टाइम’ आणि वारंवार पृथ्वी निरीक्षणाची क्षमता
EOS-05 चा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे मोठ्या क्षेत्राचे वारंवार आणि जलद निरीक्षण. ISRO नुसार या मोहिमेचा उद्देश मोठ्या भौगोलिक प्रदेशांचे वारंवार अंतराने जवळपास रिअल-टाइम इमेजिंग करणे आहे. याचा उपयोग नैसर्गिक आपत्ती, अचानक घडणाऱ्या घटनांचे निरीक्षण तसेच कृषी, वने आणि जलस्रोत यांसारख्या क्षेत्रांसाठी केला जाऊ शकतो.
यामुळे पुढील बाबींमध्ये मोठी मदत होण्याची अपेक्षा आहे:
- चक्रीवादळांचे निरीक्षण
- अतिवृष्टी व ढगफुटीचा मागोवा
- पूरस्थितीचे मूल्यांकन
- जंगलातील आगींचे निरीक्षण
- शेती व पिकांच्या स्थितीचे निरीक्षण
- वनसंपत्तीचे निरीक्षण
- जलस्रोतांचे निरीक्षण
- मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास
- आपत्ती व्यवस्थापन आणि पूर्वसूचना
- धोरणात्मक व राष्ट्रीय महत्त्वाच्या भागांचे निरीक्षण
ISRO च्या अधिकृत माहितीनुसार पृथ्वी निरीक्षण उपग्रहांकडून मिळणाऱ्या डेटाचा वापर शेती, जलसंपदा, शहरी नियोजन, पर्यावरण, वने, महासागर संसाधने आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी केला जातो.
उपग्रह थेट ३६ हजार किमीवर गेला का?
नाही. हा महत्त्वाचा तांत्रिक मुद्दा आहे. GSLV-F17 ने EOS-05 ला थेट अंतिम भूस्थिर कक्षेत नेलेले नाही. ISRO ने उपग्रहाला प्रथम Sub-Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये स्थापित केले आहे. अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाला पुढील काही दिवसांत विविध orbit-raising manoeuvres करून अंतिम कार्यरत कक्षेत नेले जाणार आहे. उड्डाणानंतर मिळालेल्या माहितीनुसार उपग्रह सुमारे ३१,००० किमीपर्यंतच्या अपोजी असलेल्या ट्रान्सफर ऑर्बिटमध्ये पोहोचवण्यात आला आणि त्यानंतर उपग्रह स्वतःच्या प्रणोदन प्रणालीच्या मदतीने अंतिम कक्षेकडे जाईल.
GSLV-F17 मध्ये काय विशेष?
GSLV-F17 हे तीन टप्प्यांचे प्रक्षेपण वाहन आहे. त्यात:
- Solid core stage
- Liquid second stage
- Indigenous Cryogenic Upper Stage
अशी रचना आहे. या मोहिमेत सुमारे ४ मीटर व्यासाचे Ogive composite payload fairing वापरण्यात आले. क्रायोजेनिक वरचा टप्पा GSLVच्या महत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांपैकी एक आहे. जड उपग्रहांना उच्च कक्षेत पोहोचवण्याच्या क्षमतेसाठी ही तंत्रज्ञान क्षमता अत्यंत महत्त्वाची आहे.
२,३६७ किलोचा EOS-05 — GSLVसाठीही महत्त्वाचा टप्पा
ISRO प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी सांगितले की, GSLVच्या पहिल्या उड्डाणाच्या वेळी सुमारे १,५३६ किलो वजनाचा पेलोड वाहून नेण्यात आला होता. त्यानंतर वाहनाच्या संरचनात्मक वजनात सुधारणा, प्रणोदन प्रणालीतील सुधारणा आणि इतर तांत्रिक अनुकूलनांमुळे त्याची क्षमता वाढवण्यात आली. आता GSLV-F17 ने २,३६७ किलो वजनाचा EOS-05 यशस्वीपणे कक्षेत पोहोचवला आहे. त्यामुळे ही कामगिरी केवळ उपग्रहासाठीच नव्हे तर GSLVच्या विकासासाठीही महत्त्वाची आहे.
ISRO : 2021 च्या अपयशानंतर मोठे पुनरागमन
EOS-05 मोहिमेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी २०२१ मधील घटना लक्षात घेणे आवश्यक आहे. यापूर्वी GSLV-F10/EOS-03 मोहिमेत पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह कक्षेत स्थापित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. १२ ऑगस्ट २०२१ रोजी झालेल्या त्या प्रक्षेपणात क्रायोजेनिक अपर स्टेजच्या इग्निशनमध्ये समस्या निर्माण झाल्याने मिशन यशस्वी झाले नव्हते. त्यामुळे EOS-05 चे यश हे त्या तांत्रिक आव्हानानंतरचे महत्त्वपूर्ण पुनरागमन मानले जात आहे.
राष्ट्रीय सुरक्षेसाठीही महत्त्व
EOS-05 हा नागरी पृथ्वी निरीक्षणासाठी उपयुक्त असण्याबरोबरच धोरणात्मक वापरासाठी महत्त्वाचा उपग्रह आहे. भारत सरकारच्या अंतराळ कार्यक्रमाच्या नियोजनातील दस्तऐवजात GSLV-F17/EOS-05 ला strategic user साठी Earth Observation Satellite म्हणून नमूद करण्यात आले होते. यामुळे भारताला मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रांचे वारंवार निरीक्षण करण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः सीमा, समुद्री क्षेत्र, आपत्तीग्रस्त भाग आणि इतर रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांबाबत उपयुक्त पृथ्वी निरीक्षण डेटा उपलब्ध होऊ शकतो. मात्र, काही माध्यमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या “चीन-पाकिस्तान सीमांवर २४ तास नजर” किंवा “शत्रूंच्या प्रत्येक हालचालीवर नजर” अशा शब्दप्रयोगांपेक्षा अधिक अचूकपणे सांगायचे झाल्यास, ISRO ची अधिकृत भूमिका ही मोठ्या क्षेत्राचे वारंवार पृथ्वी निरीक्षण आणि धोरणात्मक डेटा उपलब्ध करून देणे अशी आहे.
‘नॉटी बॉय’ नाव कुठून आले?
या मोहिमेबाबत काही माध्यमांनी EOS-05 ला “Naughty Boy” असे अनौपचारिक नाव दिले आहे. हे नाव उपग्रहाचे अधिकृत ISRO नाव नाही. अधिकृतपणे हा उपग्रह EOS-05 असून त्याचा पूर्वीच्या GISAT मालिकेशी संबंध जोडला जातो. त्यामुळे वृत्तांकन करताना “नॉटी बॉय” हे केवळ माध्यमांमध्ये वापरलेले टोपणनाव म्हणून पाहणे योग्य आहे.
२०२६ मधील ISRO साठी महत्त्वाचा टप्पा
GSLV-F17/EOS-05 हे २०२६ मधील भारताचे दुसरे orbital mission ठरले आहे. यापूर्वी PSLV-C62/EOS-N1 मोहिमेला जानेवारी २०२६ मध्ये अडचणीचा सामना करावा लागला होता. त्यामुळे EOS-05 चे यश ISRO साठी विशेष महत्त्वाचे आहे. यापूर्वीची GSLV मोहीम GSLV-F16/NISAR होती. ३० जुलै २०२५ रोजी ISRO आणि NASA यांच्या संयुक्त NISAR उपग्रहाला कक्षेत पोहोचवण्यात आले होते.
ISROच्या पुढील मोहिमा
ISRO प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी या यशानंतर सांगितले की चालू आर्थिक वर्षात ISRO आणखी सहा मोहिमा राबवण्याच्या दिशेने काम करत आहे. त्यामध्ये नेव्हिगेशन उपग्रहासह भविष्यातील महत्त्वाच्या मोहिमांचा समावेश आहे.
निष्कर्ष
GSLV-F17/EOS-05 चे यश भारताच्या पृथ्वी निरीक्षण क्षमतेसाठी एक मोठी झेप आहे. विशेषतः भू-समकालिक कक्षेतून पृथ्वीचे इमेजिंग करणारा भारताचा पहिला समर्पित उपग्रह म्हणून EOS-05 ची भूमिका महत्त्वाची ठरणार आहे. यामुळे भारताला आपत्ती व्यवस्थापन, हवामानाशी संबंधित निरीक्षण, शेती, वनसंपदा, जलस्रोत आणि रणनीतिक वापरासाठी वारंवार पृथ्वी निरीक्षण डेटा मिळण्याची क्षमता वाढेल. GSLV-F17 ने २,३६७ किलोचा उपग्रह अचूकपणे Sub-GTO मध्ये स्थापित केल्याने भारताच्या स्वदेशी प्रक्षेपण क्षमतेवरही पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब झाले आहे. ISROच्या शब्दांत सांगायचे तर—ही केवळ एका उपग्रहाची कक्षा गाठण्याची घटना नाही; भारताच्या अंतराळ-आधारित पृथ्वी निरीक्षण क्षमतेला अधिक व्यापक, जलद आणि धोरणात्मक बनवणारा महत्त्वाचा टप्पा आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
