नवी दिल्ली | २० ऑगस्ट २०२६ : भारत आणि (Japan) जपान यांच्यातील संरक्षण सहकार्याला आणखी बळ देणाऱ्या महत्त्वपूर्ण घडामोडीला गुरुवारी नवी दिल्लीत सुरुवात झाली. जपानचे संरक्षणमंत्री शिंजिरो कोइझुमी भारताच्या अधिकृत दौऱ्यावर आले असून, राजधानी दिल्लीत त्यांचे औपचारिक आणि लष्करी सन्मानासह स्वागत करण्यात आले. या वेळी त्यांनी भारतीय लष्करप्रमुख जनरल धीरज सेठ, नौदलप्रमुख अॅडमिरल कृष्ण स्वामीनाथन आणि हवाई दलप्रमुख एअर चीफ मार्शल ए. पी. सिंह यांची भेट घेतली. समाचार संस्था ANIने प्रसिद्ध केलेल्या दृश्यांनुसार, कोइझुमी यांनी भारतीय तिन्ही सैन्यदलांच्या प्रमुखांशी हस्तांदोलन करून भेट घेतली. त्यानंतर माणेकशॉ सेंटर येथे त्यांच्या सन्मानार्थ औपचारिक ‘गार्ड ऑफ ऑनर’ देण्यात आला. या वेळी भारताचे संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह उपस्थित होते.
प्रथमच भारत दौऱ्यावर आले Japan चे संरक्षणमंत्री कोइझुमी
शिंजिरो कोइझुमी यांचा हा भारताचा पहिलाच अधिकृत दौरा आहे. भारत-जपान संरक्षण संबंध अधिक व्यापक आणि व्यावहारिक करण्याच्या दृष्टीने या दौऱ्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. दिल्लीतील भेटीपूर्वी कोइझुमी यांनी मुंबईत भारतीय नौदलाच्या पश्चिम नौदल कमांडला भेट दिली. त्यांनी भारतीय नौदलाच्या INS Chennai या स्वदेशी बनावटीच्या युद्धनौकेची पाहणी केली आणि भारतीय नौदलाच्या कार्यक्षमतेबाबत माहिती घेतली. यामुळे त्यांच्या भारत दौऱ्याच्या केंद्रस्थानी समुद्री सुरक्षा आणि इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील सहकार्य असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
तिन्ही सैन्यदलांच्या प्रमुखांशी महत्त्वपूर्ण भेट
दिल्लीमध्ये कोइझुमी यांनी भारतीय सशस्त्र दलांच्या तिन्ही प्रमुखांची भेट घेतली. या भेटीला केवळ औपचारिकता न मानता भारत-जपानमधील वाढत्या संरक्षण सहकार्याच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वपूर्ण मानले जात आहे. भारत आणि जपान यांच्यात लष्कर, नौदल आणि हवाई दलाच्या पातळीवर विविध प्रकारचे संयुक्त सराव आणि सहकार्य सुरू आहे. विशेषतः समुद्री क्षेत्रात दोन्ही देशांमधील समन्वय वाढत असून, JIMEXसारख्या द्विपक्षीय नौदल सरावांमुळे परस्पर लष्करी समन्वय मजबूत झाला आहे. जपानचा Malabar नौदल सरावातही सहभाग आहे.
राजनाथ सिंह यांच्यासोबत द्विपक्षीय चर्चा
(Japan) जपानचे संरक्षणमंत्री शिंजिरो कोइझुमी आणि भारताचे संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांच्यात नवी दिल्लीत द्विपक्षीय चर्चा होणार आहे. या चर्चेत दोन्ही देशांमधील संरक्षण संबंध अधिक दृढ करण्याबरोबरच रणनीतिक विश्वास, समुद्री सुरक्षा, संरक्षण तंत्रज्ञान, संरक्षण उपकरणे आणि इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील स्थैर्य या विषयांवर चर्चा अपेक्षित आहे. भारत-जपान संरक्षण सहकार्याला आता केवळ संयुक्त लष्करी सरावापुरते मर्यादित न ठेवता संरक्षण तंत्रज्ञान, सह-विकास, सह-उत्पादन आणि संरक्षण उद्योगातील भागीदारी याकडे नेण्यावर भर दिला जात आहे.
‘मेक इन इंडिया’ला मिळू शकते चालना
भारतासाठी या दौऱ्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ‘मेक इन इंडिया’ आणि संरक्षण क्षेत्रातील स्वदेशी उत्पादन. जपानकडे अत्याधुनिक इलेक्ट्रॉनिक्स, सेन्सर्स, संचार प्रणाली, जहाजबांधणी, रोबोटिक्स आणि प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञानातील मोठा अनुभव आहे. दुसरीकडे भारताने गेल्या काही वर्षांत संरक्षण उत्पादन आणि निर्यातीमध्ये स्वदेशी क्षमतेवर मोठा भर दिला आहे. त्यामुळे भविष्यात दोन्ही देशांमध्ये संरक्षण उपकरणांचे संयुक्त उत्पादन, तंत्रज्ञान सहकार्य आणि भारतीय संरक्षण उद्योगाला जपानी तंत्रज्ञानाशी जोडण्याच्या शक्यता वाढू शकतात. भारत-जपान संरक्षण चर्चेत ‘मेक इन इंडिया’अंतर्गत उपकरणे व तंत्रज्ञान सहकार्य हा महत्त्वाचा विषय असल्याचे अहवालांत नमूद करण्यात आले आहे.
UNICORN प्रकल्पामुळे संरक्षण तंत्रज्ञान सहकार्याला नवी दिशा
भारत आणि (Japan) जपानने संरक्षण क्षेत्रातील तंत्रज्ञान सहकार्याचा विस्तार करण्यासाठी UNICORN या प्रकल्पाला विशेष महत्त्व दिले आहे. हा भारत-जपानमधील संरक्षण उपकरणांच्या सह-विकास आणि सह-उत्पादनाच्या दिशेने महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. भारतीय नौदलासाठी अत्याधुनिक मास्ट आणि संबंधित अँटेना प्रणाली विकसित करण्याच्या सहकार्यामुळे भविष्यात दोन्ही देशांमध्ये आणखी संरक्षण तंत्रज्ञान प्रकल्पांचा मार्ग मोकळा होण्याची शक्यता आहे.
इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रावर विशेष लक्ष
भारत आणि (Japan) जपान हे दोन्ही देश मुक्त, खुले आणि नियमाधारित इंडो-पॅसिफिक क्षेत्राचे समर्थक आहेत. चीनचा वाढता नौदल विस्तार, समुद्री मार्गांची सुरक्षा आणि हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील बदलते सामरिक समीकरण या पार्श्वभूमीवर भारत-जपान संरक्षण भागीदारीचे महत्त्व वाढले आहे. दोन्ही देश अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियासोबत क्वाडचे सदस्य आहेत. त्यामुळे भारत-जपानमधील संरक्षण सहकार्याचा परिणाम द्विपक्षीय संबंधांपलीकडे जाऊन संपूर्ण इंडो-पॅसिफिक सुरक्षा व्यवस्थेवर होऊ शकतो.
(Japan) जपानसाठीही भारताचे महत्त्व वाढले
(Japan) जपान सध्या पूर्व आशिया आणि इंडो-पॅसिफिकमधील बदलत्या सुरक्षा परिस्थितीचा सामना करत आहे. उत्तर कोरियाच्या क्षेपणास्त्र कार्यक्रमासह चीनच्या लष्करी हालचालींमुळे जपानसाठी संरक्षण सहकार्याला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. जपानच्या संरक्षण मंत्रालयाने ऑगस्ट २०२६मध्ये उत्तर कोरियाच्या क्षेपणास्त्र चाचण्यांबाबतही अनेकदा सुरक्षा सूचना जारी केल्या आहेत. अशा परिस्थितीत भारतासारख्या मोठ्या आणि सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या देशासोबत संरक्षण सहकार्य मजबूत करणे टोकियोसाठीही महत्त्वाचे आहे.
‘टू प्लस टू’ संवादालाही वेग
भारत आणि जपान यांच्यातील परराष्ट्र व संरक्षण मंत्र्यांचा ‘२+२ संवाद’ हा दोन्ही देशांच्या रणनीतिक भागीदारीचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२६मध्ये या संवादाच्या पुढील फेरीकडेही लक्ष लागले आहे. भारत-जपान नेतृत्वाने संरक्षण आणि सुरक्षा क्षेत्राला द्विपक्षीय भागीदारीतील प्रमुख स्तंभ मानले असून, पुढील काळात संरक्षण तंत्रज्ञान, समुद्री सुरक्षा आणि संयुक्त उपक्रमांमध्ये अधिक ठोस प्रगती करण्याचा प्रयत्न अपेक्षित आहे.
भारत-जपान (Japan) संबंधांसाठी महत्त्वाचा टप्पा
शिंजिरो कोइझुमी यांचे भारतातील स्वागत, भारतीय सैन्याच्या तिन्ही दलांच्या प्रमुखांशी त्यांची भेट आणि माणेकशॉ सेंटर येथे झालेला औपचारिक गार्ड ऑफ ऑनर हा केवळ राजनैतिक शिष्टाचाराचा भाग नाही. त्यामागे भारत आणि (Japan) जपानमधील वाढत्या सामरिक आणि संरक्षण भागीदारीचे स्पष्ट संकेत आहेत. मुंबईत INS Chennaiची पाहणी आणि त्यानंतर दिल्लीत भारतीय संरक्षण नेतृत्वाशी चर्चा यामुळे समुद्री सुरक्षा, संरक्षण तंत्रज्ञान, संयुक्त सराव आणि संरक्षण उत्पादन हे या दौऱ्याचे प्रमुख आधारस्तंभ असल्याचे दिसून येते.
निष्कर्ष
भारत आणि (Japan) जपान यांच्यातील संबंध आता पारंपरिक आर्थिक आणि राजनैतिक सहकार्याच्या पुढे जाऊन रणनीतिक आणि संरक्षण भागीदारीच्या नव्या टप्प्यात प्रवेश करत आहेत. कोइझुमी यांच्या भारत दौऱ्यातून संरक्षण उद्योगातील सहकार्य, आधुनिक तंत्रज्ञान, समुद्री सुरक्षा आणि इंडो-पॅसिफिकमधील संयुक्त भूमिका यांना नवी दिशा मिळण्याची शक्यता आहे. विशेषतः ‘मेक इन इंडिया’, संरक्षण तंत्रज्ञानाचा सह-विकास आणि भारतीय नौदलाच्या क्षमतांमध्ये जपानी तंत्रज्ञानाचा संभाव्य वापर या क्षेत्रांतील पुढील निर्णयांकडे संरक्षण क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे. जपानच्या संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत माहितीनुसार, टोकियो सध्या संरक्षण उपकरणे व तंत्रज्ञान सहकार्य आणि इंडो-पॅसिफिकमधील सुरक्षा भागीदारीला विशेष प्राधान्य देत आहे. भारत-जपान (Japan) संरक्षण भागीदारीचा हा नवा अध्याय भविष्यातील इंडो-पॅसिफिक सामरिक समीकरणासाठी निश्चितच महत्त्वाचा ठरू शकतो.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
