मुंबई | ३० सप्टेंबर २०२६, (Navratri) : वाढता स्क्रीन टाइम, अपुरी झोप, बदललेल्या आहाराच्या सवयी, व्यायामाचा अभाव, व्यसनांची वाढती शक्यता आणि मानसिक ताण यामुळे तरुणांच्या आरोग्याचा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा बनत आहे. याच पार्श्वभूमीवर नवरात्रोत्सवाच्या काळात महाराष्ट्रात प्रथमच नऊ दिवसांचा ‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’ हा विशेष आरोग्य-जागर उपक्रम राबविण्यात येणार आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या संकल्पनेतून हा उपक्रम राबविण्यात येणार असून, राज्यातील विद्यापीठे आणि वैद्यकीय महाविद्यालयांतील प्राध्यापक तसेच विविध क्षेत्रांतील वैद्यकीय तज्ज्ञ महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांशी थेट संवाद साधणार आहेत. मुख्यमंत्री सहाय्यता निधी व धर्मादाय रुग्णालय मदत कक्षाचे प्रमुख रामेश्वर नाईक यांनी या उपक्रमाची माहिती दिली आहे.
Navratri मध्ये ‘आरोग्याचा जागर’ नेमका कशासाठी?
आजच्या डिजिटल जीवनशैलीत मोबाईल, सोशल मीडिया आणि ऑनलाइन मनोरंजनाचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. त्याचबरोबर झोपेच्या वेळेतील अनियमितता, शारीरिक हालचाली कमी होणे आणि आहारातील बदल यांसारख्या बाबी तरुणांच्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनत आहेत. या पार्श्वभूमीवर आजार झाल्यानंतर उपचार करण्यापेक्षा आजार टाळण्यासाठी तरुण वयातच आरोग्यविषयक सवयी विकसित करणे, हा ‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’चा महत्त्वाचा उद्देश आहे. विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या आरोग्याबाबत जागरूक करण्याबरोबरच ही माहिती त्यांनी कुटुंबीय, मित्र आणि समाजापर्यंत पोहोचवावी, अशी अपेक्षा या उपक्रमामागे आहे.
नऊ दिवसांत कोणत्या विषयांवर होणार चर्चा?
‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’मध्ये तरुणांच्या दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विविध विषयांवर तज्ज्ञांकडून मार्गदर्शन केले जाणार आहे.
१. बदलती जीवनशैली आणि तरुणांचे आरोग्य
शहरीकरण, शिक्षण-नोकरीची बदललेली पद्धत, बैठी जीवनशैली आणि डिजिटल उपकरणांचा वाढता वापर यामुळे तरुणांच्या आरोग्याच्या सवयी बदलत आहेत. या बदलांचा दीर्घकालीन आरोग्यावर होणारा परिणाम आणि त्यापासून बचावाचे मार्ग यावर संवाद होणार आहे.
२. संतुलित आहार आणि बदललेल्या आहाराच्या सवयी
फास्ट फूड, अतिप्रक्रिया केलेले पदार्थ, जास्त साखर, मीठ आणि अस्वास्थ्यकर चरबी यांचे प्रमाण वाढल्याने आहाराकडे विशेष लक्ष देण्याची गरज आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार संतुलित आहारामध्ये विविध प्रकारच्या अन्नपदार्थांचा समावेश, पुरेसे पोषण, योग्य प्रमाण, विविधता आणि मर्यादित साखर-मीठ-अपायकारक चरबी यांना महत्त्व आहे. बालपण आणि किशोरावस्थेत तयार होणाऱ्या आहाराच्या सवयी पुढील आयुष्यातही कायम राहू शकतात.
३. व्यायाम आणि शारीरिक तंदुरुस्ती
अभ्यास, नोकरी आणि डिजिटल उपकरणांमुळे शारीरिक हालचाली कमी होणे ही चिंतेची बाब आहे. WHO च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार ५ ते १७ वर्षांच्या मुलांनी व किशोरांनी दररोज किमान ६० मिनिटे मध्यम ते तीव्र शारीरिक हालचाल करण्याचा प्रयत्न करावा. प्रौढांसाठीही नियमित शारीरिक हालचालींच्या शिफारसी आहेत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन वेळापत्रकात खेळ, चालणे, धावणे, सायकलिंग किंवा त्यांच्या वयाला अनुरूप व्यायामाचा समावेश करण्याबाबत तज्ज्ञ मार्गदर्शन केले जाणार आहे.
मोबाईल आणि सोशल मीडिया : वाढता स्क्रीन टाइम चर्चेचा केंद्रबिंदू
‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’मधील महत्त्वाचा विषय म्हणजे मोबाईल, सोशल मीडिया आणि वाढता स्क्रीन टाइम. डिजिटल माध्यमांचा वापर पूर्णपणे नकारात्मक आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. WHO च्या उपलब्ध पुराव्यानुसार तंत्रज्ञानाच्या वापराचा तरुणांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम व्यक्ती, वापराचा प्रकार आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या स्वरूपानुसार बदलू शकतो. काही वापर सकारात्मकही ठरू शकतात, तर काही परिस्थितीत जोखीम वाढू शकते. भारतातील किशोरवयीन आणि तरुणांवरील एका अभ्यासात स्मार्टफोनवर दोन तासांपेक्षा अधिक वेळ घालवणाऱ्या सहभागींच्या झोपेच्या समस्यांशी संबंध आढळला होता. मात्र अशा अभ्यासातून थेट कारण-परिणाम सिद्ध होत नाही; त्यामुळे स्क्रीन टाइम, झोप आणि मानसिक आरोग्य यांचा संबंध समजून घेणे महत्त्वाचे ठरते. यामुळे मोबाईलचा संतुलित वापर, झोपेपूर्वी स्क्रीनचा वापर कमी करणे, प्रत्यक्ष सामाजिक संवाद आणि शारीरिक हालचालींसाठी वेळ देणे यांसारख्या व्यवहार्य बाबींवर विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन मिळू शकते.
मानसिक आरोग्यावरही विशेष भर
तरुणांमध्ये अभ्यासाचा ताण, करिअरची चिंता, सामाजिक दबाव, नातेसंबंध, ऑनलाइन अनुभव आणि इतर वैयक्तिक परिस्थिती यामुळे मानसिक आरोग्याशी संबंधित प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. WHO च्या मते तरुणांच्या मानसिक आरोग्यावर डिजिटल वातावरणाचाही प्रभाव पडू शकतो; मात्र या संबंधाबाबतचे पुरावे गुंतागुंतीचे असून सर्व तरुणांवर समान परिणाम होतो असे म्हणता येत नाही. सुरक्षित डिजिटल वापर, कौशल्यविकास, योग्य समुपदेशन आणि आवश्यकतेनुसार आरोग्यसेवा उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे आहे. या पार्श्वभूमीवर विद्यार्थ्यांना आपल्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित प्रश्न तज्ज्ञांसमोर मोकळेपणाने मांडता येणे हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा भाग ठरणार आहे.
व्यसनांपासून दूर राहण्याचा संदेश
तरुण वयात तंबाखू, निकोटीन, मद्य किंवा इतर व्यसनांकडे आकर्षित होण्यापासून प्रतिबंध करण्यासाठी जनजागृती आवश्यक आहे. त्यामुळे ‘व्यसनांपासून दूर राहणे’ हा स्वतंत्र विषय संवादात समाविष्ट करण्यात आला आहे. या माध्यमातून व्यसनांचे आरोग्यावर होणारे परिणाम, व्यसन टाळण्यासाठी आवश्यक असलेल्या सवयी आणि मदतीची गरज भासल्यास उपलब्ध आरोग्यसेवा किंवा समुपदेशनाचा आधार घेण्याबाबत माहिती दिली जाऊ शकते.
‘आजारावर उपचार’पेक्षा ‘आजार टाळण्यावर’ भर
या उपक्रमाची एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे प्रतिबंधात्मक आरोग्यविषयक जागरूकता. लहान वयात योग्य आहार, नियमित शारीरिक हालचाल, पुरेशी झोप, मानसिक आरोग्याची काळजी आणि व्यसनांपासून अंतर या सवयी विकसित झाल्यास भविष्यातील आरोग्याचा पाया मजबूत करण्यास मदत होऊ शकते. WHO नुसार अस्वास्थ्यकर आहार हा मधुमेह, हृदयरोग, स्ट्रोक आणि काही प्रकारच्या कर्करोगासह अनेक असंसर्गजन्य आजारांच्या जोखमीशी संबंधित आहे.
राज्यातील विविध शाखांतील विद्यार्थ्यांचा सहभाग
‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’ केवळ वैद्यकीय विद्यार्थ्यांसाठी मर्यादित नसून वैद्यकीय, कृषी, अभियांत्रिकी, विज्ञान, वाणिज्य, कला आणि इतर विद्याशाखांतील महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांपर्यंत हा संवाद पोहोचविण्याची संकल्पना आहे. प्रत्येक जिल्ह्यातील वैद्यकीय महाविद्यालयांतील प्राध्यापक, विभागप्रमुख आणि वैद्यकीय तज्ज्ञ विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन करणार असल्याचे वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. यामुळे आरोग्य हा केवळ वैद्यकीय शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा विषय न राहता सर्व महाविद्यालयीन तरुणांचा दैनंदिन जीवनाशी संबंधित विषय म्हणून मांडला जाणार आहे.
विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्याची मोकळीक
या उपक्रमातील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे तज्ज्ञांशी थेट संवाद. विद्यार्थ्यांना आरोग्याशी संबंधित स्वतःचे प्रश्न तज्ज्ञांसमोर मांडता येणार आहेत. बदलत्या जीवनशैलीमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्या, झोप, आहार, व्यायाम, स्क्रीन टाइम, मानसिक आरोग्य किंवा व्यसनांबाबतच्या शंकांवर तज्ज्ञांकडून थेट मार्गदर्शन घेण्याची संधी मिळणार आहे. अशा संवादातून केवळ माहिती देण्याऐवजी विद्यार्थ्यांच्या प्रत्यक्ष प्रश्नांना समजून घेऊन आरोग्यविषयक जागरूकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.
‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’चा व्यापक उद्देश काय?
या नऊ दिवसांच्या उपक्रमामागे केवळ महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना माहिती देणे एवढाच उद्देश नसून, एका विद्यार्थ्यापासून कुटुंब आणि समाजापर्यंत आरोग्यविषयक संदेश पोहोचविणे, अशी व्यापक संकल्पना आहे.
यासाठी:
- तरुणांनी स्वतःच्या आरोग्याकडे लक्ष द्यावे.
- संतुलित आहाराच्या सवयी विकसित कराव्यात.
- नियमित शारीरिक हालचाल करावी.
- पुरेशी झोप आणि विश्रांती घ्यावी.
- स्क्रीन टाइमचा संतुलित वापर करावा.
- मानसिक आरोग्याशी संबंधित समस्या लपवू नयेत.
- व्यसनांपासून दूर राहावे.
- आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांची मदत घ्यावी.
- मिळालेली आरोग्यविषयक माहिती कुटुंब आणि मित्रांपर्यंत पोहोचवावी.
या बाबींवर भर देण्यात येणार आहे.
महाराष्ट्रातील आरोग्य-जागर उपक्रमांच्या पार्श्वभूमीवर नवा टप्पा
मुख्यमंत्री सहाय्यता निधी व धर्मादाय रुग्णालय मदत कक्षाच्या माध्यमातून यापूर्वीही आरोग्यविषयक उपक्रम राबविण्यात आले आहेत. सप्टेंबर २०२६ मध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात ‘श्रीगणेशा आरोग्याचा’ अभियानाच्या माध्यमातून नागरिकांना त्यांच्या परिसरात आरोग्य तपासणीची सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. नांदेड जिल्ह्यात या अभियानात १४ ते २५ सप्टेंबरदरम्यान १,४०७ आरोग्य शिबिरे घेऊन १,०९,१०९ भाविकांची तपासणी करण्यात आल्याचे जिल्हा माहिती कार्यालयाने नमूद केले आहे. त्याचप्रमाणे सप्टेंबरमध्ये विधानभवनात पत्रकारांसाठी विशेष आरोग्य तपासणी व उपचार शिबिराचे आयोजन करण्यात आले होते. या शिबिरात विविध वैद्यकीय विभागांतील तज्ज्ञ सहभागी झाले होते. या पार्श्वभूमीवर ‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’ हा आरोग्यसेवा देण्याबरोबरच आरोग्यविषयक प्रतिबंधात्मक जागरूकतेवर लक्ष केंद्रित करणारा उपक्रम म्हणून पुढे येत आहे.
(Navratri) नवरात्रोत्सवात ‘आरोग्याचा जागर’ का महत्त्वाचा?
नवरात्रोत्सव हा महाराष्ट्रासह देशभरात मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो. अशा व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक कालखंडाचा उपयोग आरोग्यविषयक सकारात्मक संदेश देण्यासाठी करण्याची ही संकल्पना आहे. तरुणाई ही समाजाची मोठी लोकसंख्या असल्याने त्यांच्यामध्ये योग्य आरोग्यविषयक सवयी निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम केवळ व्यक्तीपुरता मर्यादित न राहता कुटुंब आणि समाजाच्या आरोग्यावरही होऊ शकतो. म्हणूनच या उपक्रमाचा केंद्रबिंदू ‘तरुणाईशी थेट संवाद आणि आरोग्यदायी जीवनशैलीची सवय’ हा असणार आहे.
थोडक्यात
‘मुख्यमंत्री आरोग्य संवाद’
- कालावधी: नवरात्रोत्सवातील ९ दिवस
- स्वरूप: वैद्यकीय तज्ज्ञ व विद्यार्थ्यांमध्ये थेट संवाद
- लाभार्थी: राज्यातील विविध विद्याशाखांतील महाविद्यालयीन विद्यार्थी
- मार्गदर्शक: विद्यापीठे व वैद्यकीय महाविद्यालयांतील प्राध्यापक/वैद्यकीय तज्ज्ञ
- मुख्य विषय: स्क्रीन टाइम, सोशल मीडिया, मानसिक आरोग्य
- आहार: संतुलित आहार व बदललेल्या आहाराच्या सवयी
- फिटनेस: व्यायाम व शारीरिक तंदुरुस्ती
- प्रतिबंध: व्यसनांपासून दूर राहणे
- मुख्य उद्देश: आजार टाळण्यासाठी तरुणांमध्ये आरोग्यदायी जीवनशैलीबाबत जागृती निर्माण करणे आणि हा संदेश कुटुंब व समाजापर्यंत पोहोचवणे.
एकंदरीत, ‘जागर आरोग्याचा’ या संकल्पनेतून नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत उत्सवाबरोबरच तरुणांच्या आरोग्यालाही केंद्रस्थानी आणण्याचा प्रयत्न करण्यात येणार आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
