महाराष्ट्रातील २ कोटी १० लाख विद्यार्थ्यांना (Scout Guide) स्काऊट-गाईड प्रशिक्षण बंधनकारक होणार? शिक्षणमंत्री दादाजी भुसे यांचे महत्त्वाचे निर्देश !

महाराष्ट्रातील शालेय विद्यार्थ्यांमध्ये देशभक्ती, शिस्त, नेतृत्वगुण, सामाजिक जबाबदारी आणि सेवाभाव वाढवण्यासाठी राज्य सरकार (Scout Guide) स्काऊट-गाईड उपक्रमाचा विस्तार करण्याच्या तयारीत आहे. राज्यातील सर्व माध्यमांच्या सुमारे १ लाख ८ हजार शाळांमधील २ कोटी १० लाख विद्यार्थ्यांपर्यंत हा उपक्रम पोहोचवण्याचे निर्देश शालेय शिक्षणमंत्री दादाजी भुसे यांनी दिले आहेत. सध्या सुमारे ३० हजार शाळांमधील १७ लाख ३३ हजार विद्यार्थ्यांना स्काऊट-गाईड प्रशिक्षण दिले जात असल्याची माहिती बैठकीत देण्यात आली. या उपक्रमाचा विस्तार झाल्यास राज्यातील शालेय शिक्षणात परेड, संचलन, देशभक्तिपर गीतांवरील कवायत आणि विविध उपक्रमांद्वारे विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाला अधिक महत्त्व मिळू शकते. मात्र, सर्व शाळांमध्ये प्रशिक्षणाची अंमलबजावणी, शिक्षकांचे प्रशिक्षण आणि संबंधित नियमांची अंमलबजावणी याबाबतचे अधिकृत शासन निर्णय व तपशील स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.

(Scout Guide) स्काऊट-गाईड प्रशिक्षणाबाबत शिक्षण विभागाचा मोठा निर्णय; काय आहेत प्रमुख निर्देश?

शालेय शिक्षण विभागाच्या बैठकीत स्काऊट-गाईड उपक्रमाचा राज्यव्यापी विस्तार करण्यासंदर्भात महत्त्वाच्या सूचना देण्यात आल्या. या प्रशिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना केवळ शैक्षणिक ज्ञान न देता प्रत्यक्ष जीवनात उपयोगी पडणारी कौशल्ये शिकवण्यावर भर दिला जाणार आहे.

शिक्षणमंत्री दादाजी भुसे यांनी मांडलेल्या निर्देशांनुसार पुढील बाबींना प्राधान्य देण्यात येणार आहे.

• सर्व शाळांपर्यंत विस्तार: राज्यातील सर्व माध्यमांच्या शाळांमध्ये स्काऊट-गाईड उपक्रम पोहोचवणे.
• परेड आणि संचलन: विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, एकाग्रता आणि संघभावना विकसित करण्यासाठी नियमित सराव.
• देशभक्तिपर गीतांवरील कवायत: राष्ट्रप्रेम, राष्ट्रीय एकात्मता आणि सामूहिक सहभागाला प्रोत्साहन.
• आनंददायी शनिवार: या उपक्रमासाठी आठवड्यातून दोन तासिका घेण्याचे निर्देश.
• शिक्षकांचे प्रशिक्षण: संबंधित शिक्षकांना तालुकास्तरावर सात दिवसांचे प्रशिक्षण देण्याची व्यवस्था.
• पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन: राज्य पुरस्कार आणि राष्ट्रपती पुरस्कार मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्यांना दिल्या जाणाऱ्या गुणांमध्ये वाढ करण्यासाठी प्रस्ताव तयार करणे.

सध्या किती विद्यार्थ्यांना मिळते (Scout Guide) स्काऊट-गाईडचे प्रशिक्षण?

बैठकीत देण्यात आलेल्या आकडेवारीनुसार, सध्या महाराष्ट्रातील सुमारे ३० हजार शाळांमधील १७ लाख ३३ हजार विद्यार्थ्यांना स्काऊट-गाईड प्रशिक्षण दिले जाते. आता या उपक्रमाची व्याप्ती राज्यातील सर्व माध्यमांच्या शाळांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट आहे.

या आकडेवारीनुसार, प्रशिक्षणाचा विस्तार झाल्यास सध्या या उपक्रमात सहभागी असलेल्या विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत खूप मोठ्या संख्येने विद्यार्थ्यांना सहभागी करून घेण्याचे आव्हान शिक्षण विभागासमोर असेल.

Scout Guide च्या माध्यमातून ‘राष्ट्र प्रथम’ संकल्पनेवर भर

शिक्षणमंत्री दादाजी भुसे यांनी ‘राष्ट्र प्रथम’ ही संकल्पना केंद्रस्थानी ठेवून शालेय शिक्षण विभाग काम करत असल्याचे स्पष्ट केले. विद्यार्थ्यांमध्ये देशाबद्दल आदर, सार्वजनिक जबाबदारी, सामाजिक बांधिलकी आणि नेतृत्वगुण निर्माण करण्यासाठी स्काऊट-गाईड उपक्रम महत्त्वाचा ठरू शकतो. (Scout Guide) स्काऊट-गाईडमध्ये सामान्यतः शिस्त, वेळेचे नियोजन, समूहात काम करणे, मदतकार्य, स्वावलंबन, नेतृत्व आणि समाजसेवा यांसारख्या गुणांचा विकास करण्यावर भर दिला जातो. शालेय जीवनातच अशा उपक्रमांचा अनुभव मिळाल्यास विद्यार्थ्यांना अभ्यासाबरोबरच दैनंदिन जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठीही मदत होऊ शकते.

‘आनंददायी शनिवार’मध्ये आठवड्यातून दोन तासिका

विद्यार्थ्यांचे शिक्षण केवळ पाठ्यपुस्तके आणि परीक्षांपुरते मर्यादित न राहता त्यांना प्रत्यक्ष कृतीतून शिकता यावे, यासाठी ‘आनंददायी शनिवार’ उपक्रमांतर्गत स्काऊट-गाईडसाठी आठवड्यातून दोन तासिका घेण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. या तासिकांमध्ये परेड, संचलन, कवायत आणि (Scout Guide) स्काऊट-गाईडशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश करण्याचे नियोजन आहे. नियमित सरावामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये शारीरिक तंदुरुस्ती, आत्मविश्वास, समन्वय आणि संघभावना वाढण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, या तासिकांचे वेळापत्रक, इयत्तानिहाय स्वरूप आणि मूल्यमापनाची पद्धत याबाबतचे सविस्तर नियम अधिकृत परिपत्रक किंवा शासन निर्णयातून स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.

शिक्षकांना सात दिवसांचे प्रशिक्षण

राज्यातील सर्व शाळांमध्ये (Scout Guide) स्काऊट-गाईड उपक्रम प्रभावीपणे राबवण्यासाठी प्रशिक्षित शिक्षकांची आवश्यकता असेल. त्यासाठी शाळांमधील शिक्षकांना तालुकास्तरावर सात दिवसांचे प्रशिक्षण देण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. या प्रशिक्षणामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांना कवायत, संचलन आणि इतर संबंधित उपक्रमांचे मार्गदर्शन करता येईल. राज्यातील ग्रामीण, दुर्गम आणि आदिवासी भागांतील शाळांपर्यंतही हा उपक्रम पोहोचवताना प्रशिक्षित शिक्षकांची उपलब्धता महत्त्वाची ठरणार आहे.

जिल्हा परिषद शाळांसाठी शुल्क आणि मानधनाची तरतूद

जिल्हा परिषद शाळांमधील विद्यार्थ्यांचे प्रशिक्षण शुल्क आणि प्रशिक्षकांचे मानधन शालेय शिक्षण विभागामार्फत देण्यात येईल, असेही शिक्षणमंत्र्यांनी सांगितल्याची माहिती देण्यात आली आहे. यामुळे जिल्हा परिषद शाळांमधील विद्यार्थ्यांना या उपक्रमात सहभागी होण्याची संधी मिळण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, शुल्काची निश्चित रक्कम, निधी वितरणाची पद्धत आणि इतर व्यवस्थापनांच्या शाळांसाठी लागू असलेल्या आर्थिक तरतुदींबाबत अधिकृत तपशील तपासणे आवश्यक आहे.

Scout Guide उपक्रमात राज्य आणि राष्ट्रपती पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांना अधिक गुण मिळणार?

(Scout Guide) स्काऊट-गाईड उपक्रमात प्रावीण्य मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी शैक्षणिक गुणांचा लाभ दिला जातो. बैठकीत देण्यात आलेल्या माहितीनुसार, सध्या राज्य पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांना तीन गुण, तर राष्ट्रपती पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांना दहा गुण दिले जातात. हे गुण वाढवण्याबाबत प्रस्ताव तयार करण्याचे निर्देश दादाजी भुसे यांनी संबंधित अधिकाऱ्यांना दिले आहेत. यामुळे स्काऊट-गाईड उपक्रमात उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अधिक प्रोत्साहन मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र, गुणवाढीचा प्रस्ताव तयार करण्याचे निर्देश म्हणजे गुणांमध्ये वाढ अंतिमतः मंजूर झाली आहे असे नाही. नवीन गुणसंख्या, कोणत्या परीक्षांसाठी हे गुण लागू होतील आणि अंमलबजावणीची तारीख याबाबत अधिकृत निर्णयाची प्रतीक्षा करावी लागेल.

यापूर्वीही (Scout Guide) स्काऊट-गाईड गणवेशाबाबत चर्चा

महाराष्ट्रात (Scout Guide) स्काऊट-गाईड गणवेशाचा विषय यापूर्वीही चर्चेत आला होता. डिसेंबर २०२४ मध्ये शालेय शिक्षणमंत्री म्हणून पदभार स्वीकारताना दादाजी भुसे यांनी गणवेश वितरण आणि शाळांमधील ध्वजवंदनाच्या संदर्भात भूमिका मांडली होती. त्या वेळी गणवेश वितरणातील विलंबाचाही उल्लेख वृत्तांतांमध्ये करण्यात आला होता.  आता गणवेशापुरता मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष प्रशिक्षण, शिक्षकांची तयारी आणि नियमित शालेय उपक्रम यांवर भर देण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे या नव्या निर्देशांवरून दिसते.

बैठकीला कोण उपस्थित होते?

(Scout Guide) स्काऊट-गाईड उपक्रमाच्या विस्तारासंदर्भातील बैठकीला पुढील अधिकारी उपस्थित होते:

• रणजीत सिंह देओल — प्रधान सचिव
• सचिंद्रप्रताप सिंह — शालेय शिक्षण आयुक्त (ऑनलाइन)
• मंगेश जोशी — एससीईआरटीचे संचालक (ऑनलाइन)
• तुषार महाजन — उपसचिव
• रमेश जाधव — स्काऊट-गाईडचे सहायक राज्य सचिव
• शालेय शिक्षण आणि क्रीडा विभागाचे संबंधित अधिकारी

या बैठकीत राज्यातील सर्व माध्यमांच्या शाळांमध्ये स्काऊट-गाईड उपक्रमाचा विस्तार करण्याच्या दृष्टीने सूचना देण्यात आल्या.

पालक आणि विद्यार्थ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?

सध्या उपलब्ध असलेल्या बैठकीच्या माहितीनुसार, राज्यव्यापी विस्तार, शिक्षकांचे प्रशिक्षण, आनंददायी शनिवारमधील तासिका आणि पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांच्या गुणांमध्ये संभाव्य वाढ या प्रमुख बाबी आहेत. मात्र, विद्यार्थ्यांची नोंदणी कधी सुरू होणार, कोणत्या इयत्तांपासून प्रशिक्षण अनिवार्य असेल, गणवेश कोण पुरवणार आणि गुणांमध्ये वाढ कधी लागू होणार, याबाबत अंतिम तपशील अधिकृत शासन निर्णय किंवा शिक्षण विभागाच्या परिपत्रकातून स्पष्ट होणे आवश्यक आहे. महत्त्वाचे: या बातमीसाठी दिलेली शाळा व विद्यार्थीसंख्या आणि बैठकीतील निर्देश हे उपलब्ध माहितीनुसार मांडले आहेत. स्काऊट-गाईड प्रशिक्षण सर्व विद्यार्थ्यांसाठी कायदेशीर किंवा प्रशासकीयदृष्ट्या बंधनकारक करणारा अंतिम शासन आदेश स्वतंत्रपणे पडताळता आलेला नाही.

निष्कर्ष

महाराष्ट्रातील सुमारे १ लाख ८ हजार शाळांमधील २ कोटी १० लाख विद्यार्थ्यांपर्यंत (Scout Guide) स्काऊट-गाईड उपक्रम पोहोचवण्याचे उद्दिष्ट शालेय शिक्षण विभागाने समोर ठेवले आहे. ‘राष्ट्र प्रथम’ संकल्पना, नियमित कवायत, शिक्षकांचे सात दिवसांचे प्रशिक्षण आणि पुरस्कारप्राप्त विद्यार्थ्यांना अधिक गुण देण्याच्या प्रस्तावामुळे हा विषय शैक्षणिक क्षेत्रात महत्त्वाचा ठरणार आहे. या निर्देशांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कशी होते, यासाठी आगामी शासन निर्णय आणि शिक्षण विभागाच्या अधिकृत सूचनांकडे लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.

समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.

आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :

बातमीन्यूज