कीव्ह, (Zelensky), ४ सप्टेंबर २०२६ : रशिया-युक्रेन युद्धाला पाचवे वर्ष सुरू असताना भारताने पुन्हा एकदा संवाद आणि कूटनीतीच्या माध्यमातून युद्ध संपविण्याची भूमिका ठामपणे मांडली आहे. भारताचे परराष्ट्रमंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांनी ३ सप्टेंबर रोजी युक्रेनची राजधानी कीव्ह येथे युक्रेनचे परराष्ट्रमंत्री अँद्रीई सिबिहा आणि राष्ट्राध्यक्ष व्होलोदिमीर झेलेन्स्की यांची भेट घेतली. या भेटीत युद्ध संपविण्याचे मार्ग, काळ्या समुद्रातील व्यापारी जहाजांची सुरक्षा, भारतीय नाविकांची सुरक्षितता आणि भारत-युक्रेन द्विपक्षीय संबंध यावर सविस्तर चर्चा झाली. जयशंकर यांनी झेलेन्स्की यांची भेट घेतल्यानंतर सांगितले की, सिबिहा यांच्यासोबत झालेल्या चर्चेची माहिती त्यांनी युक्रेनच्या राष्ट्राध्यक्षांना दिली. भारत-युक्रेन संबंध अधिक दृढ करण्याबरोबरच सुरू असलेला संघर्ष संपविण्याचे संभाव्य मार्ग हा चर्चेचा केंद्रबिंदू होता. युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष झेलेन्स्की यांनी भारताच्या युद्ध समाप्तीसाठीच्या प्रयत्नांचे स्वागत केले. भारत युद्ध संपविण्यासाठी सकारात्मक भूमिका घेत असल्याबद्दल त्यांनी कृतज्ञता व्यक्त केली आणि शांतता आवश्यक असल्याचे स्पष्ट केले. विशेष म्हणजे, जयशंकर कीव्हमध्ये असतानाच रशियाकडून ड्रोन हल्ले झाल्याचे झेलेन्स्की यांनी सांगितले. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, युक्रेनच्या लढाऊ विमानांनी मोठ्या संख्येने ड्रोन पाडल्यामुळे भारतीय प्रतिनिधीमंडळ सुरक्षित राहिले. हा दावा झेलेन्स्की यांच्या बाजूने करण्यात आलेला आहे, त्यामुळे तो तसाच संदर्भासह पाहणे महत्त्वाचे आहे.
‘युद्धभूमीवर नव्हे, संवादातूनच तोडगा’ – Jaishankar – Zelensky
जयशंकर यांच्या कीव्ह भेटीतील सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे रशिया-युक्रेन संघर्षाचा तोडगा युद्धभूमीवर मिळणार नाही; तो संवाद, कूटनीती आणि वाटाघाटींमधूनच शोधावा लागेल. जयशंकर यांनी भारताची भूमिका स्पष्ट करताना सांगितले की, हा संघर्ष केवळ एखादा देश रशियाकडून तेल, खनिजे किंवा इतर वस्तू खरेदी करतो किंवा करत नाही म्हणून संपणार नाही. संवाद, कूटनीती आणि वाटाघाटी हाच संघर्ष सोडविण्याचा मार्ग आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. त्याचवेळी त्यांनी भारताची भूमिका इतर देशांनीही समजून घ्यावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली. युक्रेनची भूमिका भारताला मान्य आहे, पण भारताच्या स्वतःच्या राष्ट्रीय हितसंबंधांनाही महत्त्व आहे, असा संदेश त्यांच्या वक्तव्यातून दिसून आला.
‘भारत कोणत्याही प्रकारे मदत करण्यास तयार’
जयशंकर यांनी भारताची शांतता प्रक्रियेतील भूमिका आणखी स्पष्ट केली. युद्ध संपविण्यासाठी भारत कोणत्याही प्रकारे उपयुक्त ठरू शकत असेल, तर भारत मदतीस तयार आहे, असे त्यांनी सांगितले. भारताची ही भूमिका पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सातत्याने मांडल्या जाणाऱ्या संवाद आणि कूटनीतीच्या धोरणाशी सुसंगत आहे. ३१ ऑगस्ट रोजी बिश्केक येथे मोदी आणि रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांची भेट झाली होती. त्या भेटीतही मोदी यांनी संघर्ष सोडविण्यासाठी संवाद आणि कूटनीती हाच मार्ग असल्याचे स्पष्ट केले होते. यामुळे मॉस्को आणि कीव्ह या दोन्ही बाजूंशी संवाद ठेवत भारत स्वतःची रणनीतिक स्वायत्तता कायम ठेवण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे या घडामोडीतून दिसून येते.
Jaishankar – Zelensky भेट : रशियन तेलाच्या मुद्द्यावर भारताची स्पष्ट भूमिका
जयशंकर यांच्या भेटीदरम्यान रशियाकडून भारत करत असलेल्या तेल खरेदीचा मुद्दाही चर्चेत आला. रशियन तेलाची खरेदी थांबवल्याने युद्ध आपोआप संपणार नाही, अशी भारताची भूमिका त्यांनी मांडली. भारतासाठी सुमारे १४० कोटी लोकांच्या ऊर्जा गरजा भागविणे हे मोठे आव्हान असल्याचे जयशंकर यांनी स्पष्ट केले. जागतिक ऊर्जा परिस्थिती कठीण असताना भारताला आपल्या ऊर्जा सुरक्षेचाही विचार करावा लागतो, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. या मुद्द्यावर युक्रेनची भूमिका वेगळी असली तरी भारताने आपली भूमिका स्वतंत्रपणे मांडली आहे. त्यामुळे जयशंकर यांची कीव्ह भेट ही केवळ शांतता चर्चेपुरती मर्यादित न राहता भारताच्या परराष्ट्र धोरणातील संतुलनाचे उदाहरण ठरली आहे.
Jaishankar – Zelensky भेट : काळ्या समुद्रातील व्यापारी जहाजांच्या सुरक्षेचा मुद्दा ऐरणीवर
जयशंकर आणि सिबिहा यांच्या चर्चेत काळ्या समुद्रातील व्यापारी जहाजांची सुरक्षा हा महत्त्वाचा मुद्दा होता. जयशंकर यांनी सांगितले की, या संघर्षामुळे व्यापारी जहाजांवर होणाऱ्या हल्ल्यांचा परिणाम भारतीय नाविकांवरही झाला आहे. विविध देशांच्या ध्वजाखाली चालणाऱ्या जहाजांवर भारतीय नाविक मोठ्या संख्येने काम करतात आणि संघर्षादरम्यान काही भारतीय नाविकांना जीव गमवावा लागला आहे. समुद्री वाहतुकीतील अडथळ्यांचा परिणाम केवळ युद्धग्रस्त प्रदेशावर होत नाही. त्याचा परिणाम इंधन, खत आणि अन्नपुरवठ्यावर होऊन ग्लोबल साउथमधील अनेक देशांवर त्याचे व्यापक परिणाम होऊ शकतात, असे जयशंकर यांनी अधोरेखित केले. झेलेन्स्की यांनीही काळ्या समुद्रातील नागरी जहाजांच्या सुरक्षेचा आणि अन्नपुरवठ्याचा मुद्दा उपस्थित केला. युक्रेनच्या बंदरांवरील आणि अन्नवाहतूक मार्गांवरील अडथळ्यांमुळे जागतिक अन्नसुरक्षेवर परिणाम होऊ शकतो, अशी युक्रेनची भूमिका आहे.
भारत-युक्रेन संबंधांना नवी दिशा
युद्ध हा चर्चेचा प्रमुख विषय असला तरी जयशंकर आणि सिबिहा यांच्या चर्चेत द्विपक्षीय सहकार्याचा विस्तार हाही महत्त्वाचा भाग होता. दोन्ही देशांनी पुढील क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढविण्याबाबत चर्चा केली:
- शिक्षण
- आरोग्य
- कृषी
- औषधनिर्मिती
- डिजिटल तंत्रज्ञान
- नवोन्मेष
- पायाभूत सुविधा
- ऊर्जा
- गुंतवणूक
- स्टार्टअप आणि एआय
- राजनैतिक प्रशिक्षण
- विकास सहकार्य
जयशंकर यांच्या मते, भारत आणि युक्रेनमधील व्यापार अनेक क्षेत्रांमध्ये पसरलेला आहे. युद्धामुळे गेल्या काही वर्षांत व्यापार आणि लॉजिस्टिक्सवर परिणाम झाला असला तरी द्विपक्षीय आर्थिक संबंधांमध्ये लवचिकता आणि नव्या संधी निर्माण होत आहेत.
Jaishankar – Zelensky भेट : एआय, डिजिटल आणि स्टार्टअप क्षेत्रात मोठ्या संधी
भारत आणि युक्रेन भविष्यात डिजिटल तंत्रज्ञान, नवोन्मेष, स्टार्टअप आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या क्षेत्रांमध्ये अधिक सहकार्य करू शकतात, असे जयशंकर यांनी सांगितले. आरोग्य, शिक्षण, कृषी आणि प्रशासनासारख्या क्षेत्रांमध्ये एआयच्या माध्यमातून मोठ्या संधी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे युद्धाच्या पार्श्वभूमीवरही भारत-युक्रेन संबंध केवळ पारंपरिक व्यापारापुरते मर्यादित न ठेवता तंत्रज्ञानाधारित सहकार्याकडे नेण्याचा प्रयत्न होत असल्याचे दिसते.
आंतर-सरकारी आयोगाची पुढील बैठक भारतात?
भारत आणि युक्रेनमधील Intergovernmental Commission ची पुढील बैठक आयोजित करण्याबाबतही चर्चा झाली. सिबिहा यांनी पुढील बैठकीच्या माध्यमातून दोन्ही देशांमधील सहकार्याच्या संधींना प्रत्यक्ष प्रकल्पांमध्ये रूपांतरित करण्याची अपेक्षा व्यक्त केली. जयशंकर यांनी सिबिहा यांना पुढील बैठकीसाठी भारतात येण्याचे निमंत्रण दिल्याचे वृत्त आहे.
भारताची युक्रेनला मानवतावादी मदत
युद्धाच्या काळात भारताने युक्रेनला मानवतावादी मदतही पुरवली आहे. जयशंकर यांनी सांगितल्याप्रमाणे, भारताने आतापर्यंत १९ खेपांमध्ये मानवतावादी मदत पाठवली असून त्यात जनरेटर, औषधे आणि वैद्यकीय उपकरणांचा समावेश आहे. यामुळे भारताची भूमिका केवळ राजनैतिक संवादापुरती मर्यादित नसून, युद्धामुळे प्रभावित झालेल्या लोकांना मदत करण्याचाही प्रयत्न भारताकडून केला जात असल्याचे स्पष्ट होते.
जयशंकर यांचा युक्रेन दौरा का महत्त्वाचा?
जयशंकर यांची ही भेट अनेक कारणांनी महत्त्वाची मानली जात आहे. विशेष म्हणजे, ऑगस्ट २०२४ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्यासोबत जयशंकर युक्रेनला गेले होते; मात्र सप्टेंबर २०२६चा दौरा हा त्यांचा स्वतंत्र द्विपक्षीय दौरा आहे. हा दौरा अशा वेळी झाला आहे, जेव्हा भारताचे रशियाशी दीर्घकाळाचे धोरणात्मक संबंध कायम आहेत आणि त्याचवेळी भारत युक्रेनसोबतही संवाद व सहकार्य वाढवित आहे. ३१ ऑगस्टला मोदी-पुतिन भेटीनंतर काहीच दिवसांत जयशंकर यांनी कीव्हमध्ये झेलेन्स्की आणि सिबिहा यांच्याशी चर्चा केली. त्यामुळे भारत मॉस्कोशी संबंध कायम ठेवत कीव्हशीही संवाद वाढविण्याच्या संतुलित धोरणावर पुढे जात असल्याचे चित्र दिसते.
भारताची ‘शांततेच्या बाजूने’ भूमिका
रशिया-युक्रेन युद्धाच्या संदर्भात भारताने सातत्याने संवाद, कूटनीती आणि वाटाघाटींना प्राधान्य दिले आहे. जयशंकर यांच्या कीव्हमधील वक्तव्याने हीच भूमिका पुन्हा अधोरेखित केली. युक्रेनने भारताच्या शांतता प्रयत्नांचे स्वागत केले आहे, तर भारताने कोणत्याही एका बाजूचा लष्करी समर्थक बनण्याऐवजी शांतता प्रक्रियेला मदत करण्याची तयारी दर्शवली आहे.
निष्कर्ष
जयशंकर यांची कीव्ह भेट ही भारत-युक्रेन संबंधांपुरती मर्यादित घटना नाही. रशिया, युक्रेन, अमेरिका आणि युरोप यांच्यातील गुंतागुंतीच्या भू-राजकीय समीकरणांमध्ये भारताची स्वतंत्र कूटनीतिक भूमिका दाखवणारी ही महत्त्वाची घडामोड आहे. एका बाजूला भारताने रशियासोबतचे धोरणात्मक आणि ऊर्जा संबंध कायम ठेवले आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला युक्रेनसोबत शांतता, व्यापार, तंत्रज्ञान आणि मानवतावादी सहकार्य वाढविण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. जयशंकर यांचा संदेश स्पष्ट आहे—युद्धाचा शेवट दबाव, निर्बंध किंवा रणांगणावर नव्हे, तर संवाद, कूटनीती आणि वाटाघाटींमधून होऊ शकतो.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
