(Bhutan) भूतानमध्ये हिमनदी सरोवर फुटल्याने भारतात पूरधोका! पश्चिम बंगाल, आसाममध्ये हाय अलर्ट; संकोश नदीच्या पाणीपातळीत अचानक वाढ होण्याची शक्यता !

(Bhutan) भूतानमध्ये हिमनदीपासून तयार झालेल्या सरोवरातून अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी बाहेर पडल्याची घटना समोर आल्यानंतर भारतातील पश्चिम बंगाल आणि आसाम या राज्यांतील सीमावर्ती भागांमध्ये पूरस्थिती निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. या घटनेनंतर भारतीय प्रशासनाने सतर्कतेचा इशारा दिला असून, संकोश नदीच्या पाणीपातळीत अचानक मोठी वाढ होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन नदीकाठच्या नागरिकांना खबरदारी घेण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे. पश्चिम बंगालमधील अलीपूरद्वार आणि आसाममधील धुबरी जिल्ह्यांवर विशेष लक्ष ठेवण्यात येत आहे. भूतानमधील गासा जिल्ह्यातील शिंताफू (Shintaphu) या हिमनदी सरोवरात गुरुवारी, २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी संध्याकाळी पाणी अचानक बाहेर पडल्याची माहिती समोर आली. त्यानंतर नदीकाठच्या नागरिकांना सावध करण्यासाठी सायरन वाजवण्यात आले आणि प्रभावित भागातील लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्याची खबरदारी घेण्यात आली. प्राथमिक वृत्तांनुसार, या घटनेमुळे भूतानमध्ये काही पायाभूत सुविधांचे नुकसान झाले आहे. भारतातील नदीकाठच्या भागांमध्ये संभाव्य पुराचा धोका लक्षात घेऊन प्रशासनाने परिस्थितीवर लक्ष केंद्रित केले आहे. मात्र, सरोवरातून बाहेर पडलेल्या पाण्याचे नेमके प्रमाण आणि त्याचा भारतातील विविध भागांवर होणारा परिणाम याबाबत सुरुवातीला अनिश्चितता होती.

(Bhutan) भूतानमधील शिंताफू सरोवरात नेमके काय घडले?

(Bhutan) भूतानच्या वायव्य भागातील गासा जिल्ह्यात, लाया गेवोगमधील लुंगो परिसरात वाकिला पर्वताच्या खाली शिंताफू (Shintaphu) हिमनदी सरोवर आहे. या सरोवरातून गुरुवारी संध्याकाळी अचानक पाणी बाहेर पडल्याची माहिती समोर आली. या घटनेला ग्लेशियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) असे म्हणतात. सरोवरातून बाहेर पडलेल्या पाण्याचा प्रवाह पर्वतीय नदीप्रणालीतून पुढे सरकल्याने भूतानमधील नदीकाठच्या भागांमध्ये सतर्कतेचा इशारा देण्यात आला. नागरिकांना सावध करण्यासाठी सायरन वाजवण्यात आले आणि धोक्याच्या क्षेत्रातील लोकांना सुरक्षित ठिकाणी जाण्याच्या सूचना देण्यात आल्या. (Bhutan) भूतानमधील शिंताफू सरोवर हे संभाव्य धोकादायक मानल्या जाणाऱ्या १७ हिमनदी सरोवरांपैकी एक असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे या घटनेचे गांभीर्य वाढले आहे. भूतानच्या राष्ट्रीय जलविज्ञान व हवामानशास्त्र केंद्राच्या (NCHM) अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, तक्त्सिमाखांग परिसरात पाणीपातळी मोजण्यासाठी निरीक्षण केंद्र आहे. मात्र, सुरुवातीच्या वृत्तांनुसार घटना समोर आली तेव्हा तेथून धोक्याचा इशारा सक्रिय झालेला नव्हता. सरोवरातून बाहेर पडलेल्या पाण्याचे प्रमाण आणि त्याचा पुढील भागांवर होणारा परिणाम याचे मूल्यांकन सुरू होते.

भारत सरकारचा विशेष इशारा; कोणत्या भागांना सर्वाधिक धोका?

(Bhutan) भूतानमधील घटनेची माहिती मिळाल्यानंतर भारतीय प्रशासनाने संकोश नदीच्या पाणीपातळीत अचानक वाढ होण्याच्या शक्यतेबाबत विशेष सतर्कतेचा इशारा दिला. प्राथमिक वृत्तांनुसार, भूतानमधील वरच्या नदीखोऱ्यात निर्माण झालेल्या पुराचा परिणाम भारताच्या सीमावर्ती भागांवर होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन संबंधित जिल्हा प्रशासनांना खबरदारी घेण्यास सांगण्यात आले.

महत्त्वाचे: वरील भागांचा उल्लेख संभाव्य धोका आणि सतर्कतेच्या वृत्तांच्या आधारे केला आहे. प्रत्येक जिल्ह्यात प्रत्यक्ष पूरस्थिती निर्माण झाली आहे, असा त्याचा अर्थ नाही. जिल्हानिहाय अधिकृत सूचनांनुसार परिस्थिती बदलू शकते.

संकोश नदीच्या पाणीपातळीत वाढ होण्याची भीती का?

संकोश नदी ही (Bhutan) भूतानमधून भारतात येणाऱ्या महत्त्वाच्या नदीप्रणालींपैकी एक आहे. (Bhutan) भूतानमधील मो छू नदीप्रणालीचा या नदीच्या पाण्याच्या प्रवाहाशी संबंध आहे. पुढे संकोश नदी उत्तर बंगाल आणि आसामच्या सीमावर्ती भागांतून वाहते. हिमनदी सरोवरातून अचानक मोठ्या प्रमाणात पाणी बाहेर पडल्यास ते नदीच्या प्रवाहातून वेगाने खाली येऊ शकते. या पाण्यासोबत दगड, माती, झाडांचे मोठे तुकडे आणि इतर मलबाही वाहून येऊ शकतो. त्यामुळे नदीच्या पाणीपातळीत अल्पावधीत वाढ झाल्यास पुढील समस्या निर्माण होऊ शकतात:

• नदीकाठच्या गावांना धोका: सखल भागांतील घरे आणि वस्त्यांमध्ये पाणी शिरण्याची शक्यता.
• शेतीचे नुकसान: शेतजमीन, पिके आणि सिंचन सुविधांवर परिणाम होऊ शकतो.
• वाहतुकीत अडथळे: पूल, रस्ते आणि नदीवरील वाहतूक व्यवस्थेला धोका निर्माण होऊ शकतो.
• पशुधनाचे नुकसान: नदीकाठच्या भागांतील जनावरांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्याची गरज भासू शकते.
• नदीकाठची धूप: पाण्याचा प्रवाह तीव्र झाल्यास नदीकाठची माती वाहून जाण्याची शक्यता असते.

या संभाव्य धोक्यांमुळे प्रशासनाने नदीकाठच्या नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आणि गरज पडल्यास सुरक्षित ठिकाणी जाण्याचे आवाहन केले आहे.

पश्चिम बंगालमध्ये बचावकार्य; हजारो नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवले

३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळपर्यंत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, पश्चिम बंगालमधील अलीपूरद्वार जिल्ह्यात प्रशासनाने खबरदारीचा उपाय म्हणून मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्याची व्यवस्था केली. अलीपूरद्वारचे पोलीस अधीक्षक अमित कुमार शॉ यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सुमारे ४,००० ते ५,००० नागरिकांना शाळांच्या इमारतींमध्ये तयार केलेल्या निवारा केंद्रांत हलविण्यात आले, तर आणखी ६,००० हून अधिक नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतरित करण्यात आले. म्हणजेच, उपलब्ध वृत्तांनुसार एकूण १० हजारांहून अधिक नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्यात आल्याचे सांगण्यात आले आहे. या आकड्यांमध्ये निवारा केंद्रांतील नागरिकांचाही समावेश आहे. बचाव आणि आपत्ती व्यवस्थापनासाठी पुढील व्यवस्था करण्यात आल्याचे वृत्त आहे:

• राज्य आपत्ती प्रतिसाद दल (SDRF) तैनात करण्यात आले.
• राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दलाच्या (NDRF) पथकाला घटनास्थळी पाठविण्यात आले.
• पोलीस, जिल्हा प्रशासन आणि नागरी संरक्षण पथकांमध्ये समन्वय ठेवण्यात आला.
• नागरिकांसाठी पिण्याचे पाणी, कोरडे अन्न आणि स्वच्छतागृहांची व्यवस्था करण्यात आली.
• परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी संबंधित यंत्रणांना सतर्क ठेवण्यात आले.

पोलीस अधीक्षकांनी नागरिकांना घाबरून न जाण्याचे आवाहन केले. प्रशासन (Bhutan) भूतानमधील संबंधित अधिकाऱ्यांच्या संपर्कात असून परिस्थिती हाताळण्यासाठी यंत्रणा सज्ज असल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पाण्याच्या प्रवाहाची तीव्रता काहीशी कमी झाल्याचेही सांगण्यात आले होते. तथापि, संकोश नदीप्रणालीसाठी सतर्कतेचा इशारा कायम ठेवण्यात आला होता.

(Bhutan) भूतानमध्येही मोठे नुकसान; रस्ते आणि पुलांना फटका

या घटनेचा परिणाम केवळ भारतातील सीमावर्ती भागांपुरता मर्यादित नसून भूतानमध्येही काही पायाभूत सुविधांचे नुकसान झाल्याचे वृत्त आहे. आंतरराष्ट्रीय वृत्तसंस्था रॉयटर्सच्या माहितीनुसार, (Bhutan) भूतानमधील गासा त्साचू (Gasa Tshachu) या नैसर्गिक गरम पाण्याच्या झऱ्याजवळील सुविधांचे नुकसान झाले. तसेच लाया गावाकडे जाणाऱ्या रस्त्याचा काही भाग वाहून गेल्याचे वृत्त आहे. तीव्र पाण्याच्या प्रवाहामुळे दोन तात्पुरते बेली पूल वाहून गेले असण्याची शक्यताही व्यक्त करण्यात आली. मात्र, अंधार आणि पाण्याच्या वेगवान प्रवाहामुळे नुकसानीचे संपूर्ण मूल्यांकन तातडीने करणे शक्य झाले नव्हते. प्रभावित परिसरातील लोकांना आधीच सुरक्षित ठिकाणी हलविण्यात आल्यामुळे सुरुवातीच्या वृत्तांनुसार या घटनेत कोणतीही जीवितहानी झाल्याचे वृत्त नव्हते. भूतानमधील लाया परिसरातील रस्ता वाहतुकीसाठी बंद करण्यात आल्याची माहितीही समोर आली. त्यामुळे बचावकार्य, दळणवळण आणि नुकसानीचे मूल्यांकन यामध्ये अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

GLOF म्हणजे काय? हिमनदी सरोवर फुटल्याने पूर कसा येतो?

GLOF म्हणजे Glacial Lake Outburst Flood — हिमनदी सरोवरातून अचानक बाहेर पडणाऱ्या पाण्यामुळे निर्माण होणारा पूर. हिमालयासारख्या उंच पर्वतीय प्रदेशांमध्ये हिमनद्या वितळल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात पाणी जमा होऊन सरोवरे तयार होतात. या सरोवरांना अनेकदा बर्फ, माती, दगड किंवा हिमनदीने तयार केलेल्या नैसर्गिक बांधांचा आधार असतो. काही परिस्थितींमध्ये हा नैसर्गिक अडथळा कमकुवत होतो किंवा तुटतो. परिणामी सरोवरात साठलेले पाणी अचानक बाहेर पडते आणि वेगवान पुराचा प्रवाह निर्माण होतो.

GLOF निर्माण होण्यामागील संभाव्य कारणे

१. हिमनद्यांचे वेगाने वितळणे आणि सरोवरातील पाणी वाढणे.

२. सरोवराच्या नैसर्गिक बांधाची स्थिरता कमी होणे.

३. हिमस्खलन किंवा भूस्खलनामुळे मोठ्या प्रमाणात पाणी विस्थापित होणे.

४. भूकंप किंवा अतिवृष्टीसारख्या घटनांमुळे नैसर्गिक अडथळ्याला धक्का बसणे.

५. सरोवरातील पाण्याचा दाब वाढून बांध फुटणे किंवा त्यातून पाणी बाहेर पडणे.

GLOF पूर अधिक धोकादायक का असतो?

सामान्य पूरस्थितीच्या तुलनेत GLOF मध्ये पाणी अचानक आणि वेगाने खाली येऊ शकते. या प्रवाहासोबत मोठे दगड, माती आणि झाडांचे अवशेष वाहून येऊ शकतात. त्यामुळे पर्वतीय भागांतील गावे, रस्ते, पूल आणि नदीकाठची वस्ती यांना कमी वेळेत मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. अशा घटनांमध्ये वेळेवर इशारा देणे, नागरिकांचे स्थलांतर करणे आणि नदीच्या पाणीपातळीवर लक्ष ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

नदीकाठच्या नागरिकांनी कोणती खबरदारी घ्यावी?

(Bhutan) भूतानमधील घटनेनंतर संभाव्य पूरधोका लक्षात घेता नदीकाठच्या आणि सखल भागांतील नागरिकांनी प्रशासनाच्या सूचनांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

नागरिकांसाठी महत्त्वाच्या सूचना:

• नदीच्या पाण्याची पातळी अचानक वाढत असल्याचे दिसल्यास नदीपासून त्वरित दूर व्हा.
• प्रशासनाने स्थलांतर करण्याचे आदेश दिल्यास विलंब न करता सुरक्षित ठिकाणी जा.
• नदीपात्रात, पुलांवर किंवा पाण्याच्या प्रवाहाजवळ उभे राहू नका.
• जनावरे आणि आवश्यक कागदपत्रे सुरक्षित ठेवण्याची तयारी करा; मात्र त्यामुळे स्थलांतरास विलंब करू नका.
• मोबाईल फोन चार्ज ठेवा आणि प्रशासनाच्या अधिकृत सूचनांवर लक्ष ठेवा.
• पाण्याने भरलेल्या रस्त्यांवरून वाहन चालवू नका किंवा पायी जाण्याचा प्रयत्न करू नका.
• सोशल मीडियावरील अप्रमाणित संदेशांवर विश्वास ठेवू नका आणि अफवा पसरवू नका.

पूरस्थितीमध्ये नदीचे पाणी काही वेळ शांत दिसले तरी धोका संपला असे समजू नये. अधिकृत यंत्रणेकडून सुरक्षिततेची सूचना मिळेपर्यंत नदीकाठच्या धोकादायक भागांपासून दूर राहणे आवश्यक आहे.

भारत-(Bhutan) भूतान समन्वय का महत्त्वाचा?

(Bhutan) भूतान आणि भारत यांच्यातील नद्यांची जलप्रणाली परस्परांशी जोडलेली आहे. भूतानमधील पर्वतीय भागांत अतिवृष्टी, हिमनदी सरोवरातून पाण्याचा विसर्ग किंवा अचानक पूर निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम भारतातील नदीकाठच्या भागांवर होऊ शकतो. अशा घटनांमध्ये दोन्ही देशांमधील जलपातळीविषयक माहितीची देवाणघेवाण, पूरपूर्व सूचना, नदीच्या प्रवाहाचे निरीक्षण आणि स्थानिक प्रशासनातील समन्वय महत्त्वाचा असतो. विशेषतः संकोश नदीसारख्या सीमापार नदीप्रणालीमध्ये पाण्याचा प्रवाह कोणत्या दिशेने आणि किती वेगाने पुढे जात आहे, याची माहिती वेळेवर मिळाल्यास संभाव्य धोक्याचा अंदाज घेऊन नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविणे शक्य होते. सध्याच्या घटनेतही भूतानमधील परिस्थिती, नदीच्या प्रवाहाची तीव्रता आणि भारतातील संभाव्य परिणाम यांचे निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे.

सध्याची परिस्थिती काय? नागरिकांनी घाबरावे का?

३० ऑक्टोबर २०२६ रोजी सकाळपर्यंत उपलब्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, (Bhutan) भूतानमध्ये शिंताफू सरोवरातून पाणी बाहेर पडल्यामुळे पूरस्थिती निर्माण झाली आणि काही पायाभूत सुविधांचे नुकसान झाले. पश्चिम बंगालच्या अलीपूरद्वार जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविण्यात आले असून, आपत्ती व्यवस्थापन पथके तैनात करण्यात आली आहेत. अलीपूरद्वारच्या पोलीस अधीक्षकांनी परिस्थिती नियंत्रणात असल्याचे सांगत नागरिकांना घाबरून न जाण्याचे आवाहन केले होते. पाण्याच्या प्रवाहाची तीव्रता काहीशी कमी झाल्याची माहितीही समोर आली होती. तरीही संकोश नदीप्रणालीसाठी सतर्कता कायम ठेवण्यात आली होती. मात्र, सतर्कतेचा इशारा म्हणजे प्रत्येक ठिकाणी पूर आला आहे असे नाही; त्याचप्रमाणे पाण्याचा प्रवाह कमी झाल्याची प्राथमिक माहिती म्हणजे सर्व धोका संपला आहे, असेही नाही. परिस्थितीचे मूल्यांकन अधिकृत यंत्रणांकडून सुरू असल्याने नागरिकांनी स्थानिक प्रशासनाच्या ताज्या सूचनांचे पालन करावे.

बातमीचा थोडक्यात आढावा

निष्कर्ष

(Bhutan) भूतानमधील शिंताफू हिमनदी सरोवरातून अचानक पाणी बाहेर पडल्याच्या घटनेने पश्चिम बंगाल आणि आसाममधील सीमावर्ती भागांमध्ये पूरधोक्याबाबत चिंता निर्माण केली आहे. संकोश नदीच्या पाणीपातळीत संभाव्य वाढ लक्षात घेऊन प्रशासनाने नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे. हजारो नागरिकांना सुरक्षित ठिकाणी हलविणे, निवारा केंद्रांची व्यवस्था करणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन पथकांना सज्ज ठेवणे या उपाययोजना संभाव्य जीवितहानी टाळण्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत. परिस्थितीवर लक्ष ठेवताना नागरिकांनी अफवांपासून दूर राहून अधिकृत सूचनांनाच प्राधान्य द्यावे.

समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.

आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :

बातमीन्यूज