महाराष्ट्रातील ITI प्रशिक्षणाला उद्योगांची जोड; DVET–लघु उद्योग भारतीमध्ये महत्त्वपूर्ण MoU

मुंबई | १ ऑक्टोबर २०२६ : महाराष्ट्रातील औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थांमधून (ITI) प्रशिक्षण घेणाऱ्या युवकांच्या कौशल्यांना उद्योगांच्या गरजांशी जोडण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलण्यात आले आहे. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या प्रमुख उपस्थितीत मुंबई येथे व्यवसाय शिक्षण व प्रशिक्षण संचालनालय (DVET), महाराष्ट्र राज्य आणि लघु उद्योग भारती (LUB) यांच्यात सामंजस्य करार (MoU) करण्यात आला. मुख्यमंत्री कार्यालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, या कराराचा मुख्य भर प्रशिक्षणार्थ्यांची रोजगारक्षमता वाढवणे, अभ्यासक्रम अद्ययावत करणे, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर आणि उद्योगांशी थेट संपर्क वाढवणे यावर आहे.

उद्योगांच्या गरजेनुसार ITI अभ्यासक्रमात बदल

सध्याच्या उद्योगविश्वात तंत्रज्ञान आणि उत्पादन पद्धती वेगाने बदलत आहेत. त्यामुळे केवळ पारंपरिक अभ्यासक्रमावर आधारित प्रशिक्षण पुरेसे ठरत नाही. या पार्श्वभूमीवर DVET आणि LUB यांच्यातील करारातून गरजेनुसार अतिरिक्त मॉड्युलर प्रशिक्षण अभ्यासक्रम सुरू करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. यामुळे प्रशिक्षणार्थींना त्यांच्या मूळ ट्रेडसोबत उद्योगांना आवश्यक असलेली अतिरिक्त कौशल्ये शिकण्याची संधी मिळू शकते. विशेषतः आधुनिक उत्पादन, डिजिटल तंत्रज्ञान, सॉफ्टवेअर आणि उद्योगातील बदलत्या कार्यपद्धतींशी संबंधित कौशल्यांना अधिक महत्त्व मिळण्याची शक्यता आहे.

अभ्यासक्रम अद्ययावत करण्यावर भर

MoUमधील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ITI अभ्यासक्रमाचे सातत्याने अद्ययावतीकरण. उद्योगक्षेत्रातील प्रत्यक्ष गरजा लक्षात घेऊन अभ्यासक्रमात आवश्यक बदल करण्यासाठी उद्योगांचा अनुभव आणि मार्गदर्शन वापरले जाणार आहे. यामुळे प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी आवश्यक असलेल्या कौशल्यांशी अधिक चांगल्या प्रकारे परिचित होता येईल.

ITIच्या पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा

करारामध्ये भौतिक पायाभूत सुविधा सुधारण्यावरही भर देण्यात आला आहे. प्रशिक्षणाची गुणवत्ता केवळ अभ्यासक्रमावर अवलंबून नसून कार्यशाळा, उपकरणे, प्रयोगशाळा आणि प्रशिक्षणासाठी आवश्यक सुविधा यांच्यावरही अवलंबून असते. त्यामुळे संबंधित संस्थांमध्ये आवश्यकतेनुसार सुविधा सुधारण्यास उद्योग क्षेत्राकडून सहकार्य मिळण्याचा मार्ग या भागीदारीमुळे खुला होऊ शकतो.

नवीन प्रशिक्षण तंत्रज्ञानाचा वापर

उद्योग क्षेत्रातील तंत्रज्ञानातील बदल लक्षात घेऊन नवीन प्रशिक्षण तंत्रज्ञान स्वीकारण्याचे उद्दिष्टही MoUमध्ये समाविष्ट आहे. DVETच्या अधिकृत माहितीनुसार महाराष्ट्रात 2024-25 मध्ये विविध प्रकारच्या एकूण 1,004 ITI कार्यरत होत्या. त्यामध्ये 419 शासकीय आणि 585 खासगी अनुदानविरहित ITIंचा समावेश होता.  तसेच Craftsman Training Scheme अंतर्गत 2024 मध्ये महाराष्ट्रातील ITIमध्ये एकूण 1,51,604 प्रशिक्षण जागा उपलब्ध असल्याचे DVETने नमूद केले आहे.  त्यामुळे उद्योग आणि प्रशिक्षण संस्थांमधील सहकार्याचा विस्तार मोठ्या संख्येने प्रशिक्षण घेणाऱ्या युवकांसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.

मोफत Software Licensesची सुविधा

MoUमध्ये विनामूल्य Software Licenses उपलब्ध करून देण्याचाही समावेश आहे. आधुनिक उद्योगांमध्ये विविध प्रकारच्या डिजिटल आणि सॉफ्टवेअर साधनांचा वापर वाढत असल्याने प्रशिक्षणार्थ्यांना अशा साधनांशी प्रत्यक्ष परिचय मिळणे उपयुक्त ठरू शकते. यामुळे प्रशिक्षणादरम्यान वापरल्या जाणाऱ्या सॉफ्टवेअर आणि प्रत्यक्ष उद्योगातील कामकाज यांच्यातील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न होईल.

प्रशिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांसाठी विशेष प्रशिक्षण

केवळ प्रशिक्षणार्थीच नव्हे, तर ITIमधील प्रशिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांचे कौशल्यवर्धन करण्याचे उद्दिष्टही या करारात आहे. त्यासाठी Instructors’ & Staff Development Training Programmes आयोजित केले जाणार आहेत. उद्योग क्षेत्रातील नवीन तंत्रज्ञान, उत्पादन प्रक्रिया आणि कौशल्यांच्या बदलत्या गरजा प्रशिक्षकांपर्यंत पोहोचविण्यास यामुळे मदत होऊ शकते.

उद्योग क्षेत्रातील Mentors आणि Guest Lecturers

MoUमधील आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे उद्योग क्षेत्रातील Mentors आणि Guest Lecturers उपलब्ध करून देणे. यामुळे प्रशिक्षणार्थ्यांना पुस्तकातील किंवा वर्गातील माहितीबरोबरच उद्योगातील प्रत्यक्ष अनुभव असलेल्या तज्ज्ञांकडून मार्गदर्शन मिळू शकते. उद्योगातील कामाचे स्वरूप, आवश्यक कौशल्ये, कामाच्या ठिकाणची शिस्त आणि रोजगाराच्या अपेक्षा याबाबत विद्यार्थ्यांना थेट माहिती मिळण्याची संधी निर्माण होईल.

Seminar, Workshop आणि On-the-Job Training

प्रशिक्षणार्थी आणि Faculty यांच्यासाठी Seminars, Workshops आणि On-the-Job Training (OJT) आयोजित करण्याचेही उद्दिष्ट आहे. विशेषतः OJTमुळे विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष उद्योगाच्या वातावरणात कामाचा अनुभव मिळण्यास मदत होऊ शकते. DVETच्या विद्यमान MoU व्यवस्थेतही उद्योगांसोबत Student Training, Instructor Training, Seminar/Workshop, On-the-Job Training आणि Employment Opportunity यांसारख्या उपक्रमांचा समावेश असल्याचे अधिकृत नोंदींमध्ये दिसते.

ITI मध्येच Campus Development आणि Placementला चालना

या कराराचा सर्वात थेट परिणाम प्रशिक्षणार्थ्यांच्या रोजगाराच्या संधींशी संबंधित असू शकतो. MoUमध्ये Campus Development तसेच Campus Interview/Placement आयोजित करण्याचे उद्दिष्ट स्पष्ट करण्यात आले आहे. म्हणजेच प्रशिक्षण पूर्ण केलेल्या युवकांना संबंधित उद्योगांशी थेट जोडण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. प्रशिक्षण → उद्योगाचा अनुभव → मुलाखत → रोजगार, अशी अधिक सुसंगत व्यवस्था तयार करण्याच्या दिशेने हे सहकार्य पाहता येते.

लघु उद्योग भारतीची उद्योग क्षेत्रातील भूमिका

लघु उद्योग भारती ही सूक्ष्म आणि लघु उद्योगांसाठी कार्यरत असलेली राष्ट्रीय स्तरावरील संस्था आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार तिची स्थापना 1994 मध्ये झाली असून ती सूक्ष्म व लघु उद्योगांच्या क्षमता-विकास, उद्योजकता, कौशल्यविकास आणि उद्योगांच्या वाढीसाठी काम करते. संस्थेच्या उद्दिष्टांमध्ये मानवी संसाधनांचे कौशल्यविकास, रोजगारवृद्धी, उत्पादकता आणि तंत्रज्ञानाचा वापर यांचा समावेश आहे.  त्यामुळे DVETसारख्या सरकारी व्यावसायिक प्रशिक्षण यंत्रणेसोबत LUBसारख्या उद्योग संघटनेचे सहकार्य प्रशिक्षण आणि उद्योग यांच्यातील दुवा मजबूत करण्याच्या उद्देशाने करण्यात आले आहे.

आधीपासूनच उद्योग–ITI सहकार्याची पार्श्वभूमी

महाराष्ट्रातील ITI व्यवस्थेमध्ये उद्योगांसोबत सहकार्याची संकल्पना नवीन नाही. DVETच्या अधिकृत MoU नोंदींमध्ये विविध जिल्ह्यांतील ITI आणि उद्योगांमध्ये Student Training, On-the-Job Training, Instructor Training, Apprenticeship Engagement, Employment Opportunity आणि Infrastructure Upgradation यांसारख्या बाबींवर करार झाल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, रायगडमधील काही ITIंसाठी लघु उद्योग भारतीसोबत On-the-Job Training, Student Training, Instructor Training, Infrastructure Upgradation, Apprentice Engagement आणि Employment Opportunity यांसारख्या बाबींच्या नोंदी DVETच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहेत.  नवीन राज्यस्तरीय MoUमुळे अशा प्रकारच्या उद्योग-सहकार्याला अधिक व्यापक स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे.

प्रशिक्षणार्थ्यांना काय फायदा होऊ शकतो?

या करारातील उद्दिष्टे प्रत्यक्षात प्रभावीपणे राबवली गेल्यास ITI प्रशिक्षणार्थ्यांना पुढील प्रकारच्या संधी मिळू शकतात:

रोजगारक्षमतेवर भर

या संपूर्ण उपक्रमामागील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे Employability. म्हणजेच प्रशिक्षणार्थ्याने ITIचा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर केवळ प्रमाणपत्र मिळवणे नव्हे, तर प्रत्यक्ष उद्योगात काम करण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये आत्मसात करणे हा उद्देश आहे.DVETने यापूर्वीही उद्योग-केंद्रित प्रशिक्षण आणि Apprenticeshipच्या माध्यमातून रोजगाराच्या संधी वाढवण्यावर भर दिला आहे. उदाहरणार्थ, केंद्राच्या STRIVE प्रकल्पांतर्गत महाराष्ट्रातील 72 शासकीय ITI, 5 खासगी ITI आणि 12 Industry Clusters निवडण्यात आले होते; या प्रकल्पाच्या उद्दिष्टांमध्ये ITIची कामगिरी सुधारणे, प्रशिक्षण क्षमता वाढवणे आणि Apprenticeship Training व्यापक करणे यांचा समावेश होता.

पुढील अंमलबजावणी महत्त्वाची

MoUवर स्वाक्षरी होणे ही सुरुवात आहे. या करारातून अपेक्षित परिणाम मिळवण्यासाठी कोणते नवीन मॉड्युलर अभ्यासक्रम सुरू होतात, कोणत्या ITIमध्ये पायाभूत सुविधा सुधारल्या जातात, किती प्रशिक्षणार्थींना OJT मिळते आणि किती विद्यार्थ्यांना Campus Placement मिळते, याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी महत्त्वाची ठरणार आहे.

विशेषतः उद्योगांच्या गरजेनुसार अभ्यासक्रम किती वेगाने बदलला जातो आणि प्रशिक्षणार्थ्यांना प्रत्यक्ष रोजगाराच्या संधी किती प्रमाणात उपलब्ध होतात, यावर या भागीदारीचा परिणाम मोजता येईल.

थोडक्यात

DVET–लघु उद्योग भारती MoUचा केंद्रबिंदू म्हणजे ITI प्रशिक्षणाला उद्योगांच्या प्रत्यक्ष गरजांशी जोडणे. अतिरिक्त मॉड्युलर अभ्यासक्रम, अद्ययावत Curriculum, आधुनिक तंत्रज्ञान, Software Licenses, प्रशिक्षकांचे प्रशिक्षण, Industry Mentors, OJT, Campus Development आणि Placement या माध्यमातून प्रशिक्षणार्थ्यांची रोजगारक्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न या करारातून करण्यात आला आहे. महाराष्ट्रात सध्या मोठ्या प्रमाणावर ITI संस्था आणि प्रशिक्षण जागा उपलब्ध असल्याने या उद्योग–शिक्षण सहकार्याची प्रभावी अंमलबजावणी झाल्यास व्यावसायिक शिक्षण आणि रोजगार यांच्यातील दुवा अधिक मजबूत करण्यासाठी हा उपक्रम महत्त्वाचा ठरू शकतो.

समाज माध्यमावरील प्रतीक्रीयेसाठी येथे क्लिक करा.

आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :

बातमीन्यूज