नवी दिल्ली : भारतीय हवाई दलाने (Indian Air Force) पुन्हा एकदा आपल्या सामर्थ्याची, तांत्रिक क्षमतेची आणि व्यावसायिक कौशल्याची जगाला जाणीव करून दिली आहे. भारतीय हवाई दलाच्या IL-76MD या अवजड लष्करी मालवाहू विमानाने लडाखमधील न्योमा (Nyoma) येथे समुद्रसपाटीपासून तब्बल १३,६२९ फूट उंचीवर यशस्वी लँडिंग करून जागतिक विमान वाहतूक इतिहासात नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. विशेष म्हणजे, IL-76MD या विमानाने जगात आजवर केलेले हे सर्वाधिक उंचीवरील लँडिंग असल्याचे भारतीय हवाई दलाने जाहीर केले आहे. या कामगिरीमुळे भारताच्या सामरिक हवाई वाहतूक क्षमतेला मोठे बळ मिळाले असून, अत्यंत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितीतही भारतीय हवाई दल किती सक्षम आहे, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे.
Indian Air Force
२०२० : भारत-चीन संघर्षानंतर न्योमा हवाई तळाच्या विकासाला वेग
जून २०२० मध्ये गलवान खोऱ्यात भारत आणि चीनच्या सैनिकांमध्ये हिंसक संघर्ष झाला. या घटनेनंतर पूर्व लडाखमधील सीमावर्ती भागात भारताने आपली संरक्षण सज्जता अधिक मजबूत करण्यास सुरुवात केली. या संघर्षामुळे एक गोष्ट स्पष्ट झाली की, सीमावर्ती भागात केवळ सैनिकांची उपस्थिती पुरेशी नाही, तर त्यांच्यापर्यंत वेळेवर शस्त्रास्त्रे, वाहने, इंधन, अन्नधान्य आणि इतर लष्करी सामग्री पोहोचविण्याची सक्षम व्यवस्था असणे आवश्यक आहे. त्या काळात भारतीय हवाई दलाने मोठ्या प्रमाणावर हवाई वाहतुकीचा वापर करून सैन्य आणि लष्करी सामग्री सीमावर्ती भागात पोहोचविली. द ट्रिब्यूनच्या वृत्तानुसार, गलवान संघर्षानंतरच्या हवाई वाहतूक मोहिमेत ६८ हजारांहून अधिक सैनिक, सुमारे ९० रणगाडे, जवळपास ३३० BMP पायदळ लढाऊ वाहने तसेच रडार, तोफा आणि अन्य उपकरणे हवाई मार्गाने हलविण्यात आली होती. या अनुभवातून न्योमा हवाई तळ अधिक सक्षम करण्याची गरज प्रकर्षाने पुढे आली.
न्योमा हवाई तळ आधुनिक करण्याचा निर्णय
२०२० नंतर केंद्र सरकारने पूर्व लडाखमधील हवाई आणि रस्ते पायाभूत सुविधांच्या विकासाला प्राधान्य दिले. न्योमा येथील जुन्या मातीच्या हवाई पट्टीचे रूपांतर आधुनिक पक्क्या धावपट्टीमध्ये करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. या प्रकल्पामागील प्रमुख उद्दिष्टे अशी होती:
- अवजड लष्करी वाहतूक विमानांचे संचालन शक्य करणे.
- लढाऊ विमानांच्या संचालनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारणे.
- सीमावर्ती भागात सैनिकांची जलद तैनाती करणे.
- चीनच्या सीमेजवळ भारताची हवाई क्षमता वाढविणे.
- प्रतिकूल हवामानातही लष्करी रसद पुरवठा अधिक सक्षम करणे.
२०२१ नंतर या प्रकल्पाच्या नियोजन आणि अंमलबजावणीची प्रक्रिया पुढे गेली.
२०२३ : मोदी सरकारच्या काळात न्योमा हवाई तळाच्या बांधकामाचा अधिकृत शुभारंभ
१२ सप्टेंबर २०२३ हा न्योमा हवाई तळाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा दिवस ठरला. केंद्रीय संरक्षणमंत्री राजनाथ सिंह यांनी पूर्व लडाखमधील न्योमा हवाई तळाच्या बांधकामाचे भूमिपूजन आभासी माध्यमातून केले. या प्रकल्पाची जबाबदारी सीमा रस्ते संघटनेला (Border Roads Organisation – BRO) देण्यात आली. संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत माहितीनुसार, या प्रकल्पासाठी सुरुवातीला सुमारे २०० कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित होता. त्याच काळातील काही वृत्तांमध्ये हा खर्च २१४ कोटी रुपयांच्या आसपास नमूद करण्यात आला आहे.
या प्रकल्पातील प्रमुख कामे पुढीलप्रमाणे होती:
- सुमारे २.७ किलोमीटर लांबीची पक्की धावपट्टी तयार करणे.
- अवजड विमानांच्या संचालनासाठी धावपट्टी मजबूत करणे.
- विमानांच्या पार्किंगसाठी आवश्यक सुविधा निर्माण करणे.
- लष्करी विमानांच्या संचालनासाठी पूरक पायाभूत सुविधा विकसित करणे.
- हवाई तळाच्या सुरक्षेसाठी आवश्यक व्यवस्था उभारणे.
- लष्करी वाहतूक आणि भविष्यातील हवाई मोहिमांसाठी सुविधा विकसित करणे.
या हवाई तळाचे क्षेत्रफळ सुमारे १,२३५ एकर असल्याचे त्या काळातील वृत्तांत नमूद करण्यात आले होते.
बांधकाम करताना BRO समोर कोणती आव्हाने होती?
न्योमा हवाई तळाचे बांधकाम करणे हे सामान्य मैदानी भागातील विमानतळ उभारण्यासारखे नव्हते. समुद्रसपाटीपासून सुमारे १३,७०० फूट उंचीवर हा हवाई तळ असल्यामुळे बांधकाम करणाऱ्या अभियंत्यांना आणि कामगारांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला.
१. अत्यंत कमी तापमान
हिवाळ्यात या भागातील तापमान उणे ३० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाते. त्यामुळे बांधकाम साहित्य, यंत्रसामग्री आणि कामगारांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो.
२. मर्यादित बांधकाम कालावधी
अत्यंत थंडी आणि बर्फवृष्टीमुळे वर्षातील काही महिन्यांतच मोठ्या प्रमाणावर बांधकाम करणे शक्य होते.
३. दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती
सिमेंट, लोखंड, यंत्रसामग्री आणि इतर बांधकाम साहित्य दूरवरून आणावे लागत होते.
४. उंचीमुळे निर्माण होणारी आव्हाने
विरळ हवा, कमी ऑक्सिजन आणि बदलते हवामान यामुळे कामगारांच्या आरोग्यापासून ते यंत्रसामग्रीच्या वापरापर्यंत अनेक गोष्टींचे नियोजन करावे लागत होते. न्यू इंडियन एक्सप्रेसच्या नोव्हेंबर २०२५ मधील वृत्तानुसार, BRO ने प्रत्यक्ष कामासाठी उपलब्ध असलेल्या मर्यादित कालावधीत मोठ्या प्रमाणावर बांधकाम पूर्ण केले.
नोव्हेंबर २०२५ : न्योमा हवाई तळ कार्यान्वित
न्योमा हवाई तळाच्या विकासातील आणखी एक ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे नोव्हेंबर २०२५. १२ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारतीय हवाई दलप्रमुख एअर चीफ मार्शल ए. पी. सिंह यांनी C-130J सुपर हर्क्युलस विमानातून न्योमा हवाई तळावर ऐतिहासिक लँडिंग केले. या घटनेनंतर न्योमा हवाई तळ कार्यान्वित झाल्याची माहिती समोर आली. या हवाई तळाची वैशिष्ट्ये:
| वैशिष्ट्य | तपशील |
| अधिकृत नाव | Mudh-Nyoma Airfield |
| ठिकाण | पूर्व लडाख |
| उंची | सुमारे १३,७०० फूट |
| धावपट्टी | सुमारे २.७ किमी |
| बांधकाम संस्था | Border Roads Organisation |
| भूमिपूजन | १२ सप्टेंबर २०२३ |
| कार्यान्वित झाल्याची घोषणा | नोव्हेंबर २०२५ |
| प्रमुख उपयोग | लष्करी हवाई वाहतूक व संरक्षण मोहिमा |
या हवाई तळावर भविष्यात C-17 Globemaster III सारखी अवजड वाहतूक विमाने तसेच Su-30MKI सारखी लढाऊ विमाने संचालित करण्यासाठी सुविधा विकसित करण्याची योजना असल्याचे वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे.
२०२६ : IL-76MD विमानाच्या लँडिंगमुळे न्योमा हवाई तळाची क्षमता पुन्हा चर्चेत
२०२६ मध्ये भारतीय हवाई दलाने न्योमा हवाई तळावर आणखी एक ऐतिहासिक कामगिरी केली. भारतीय हवाई दलाच्या अधिकृत X पोस्टनुसार, IL-76MD या अवजड लष्करी वाहतूक विमानाने न्योमा येथे १३,६२९ फूट उंचीवर यशस्वी लँडिंग केले. हवाई दलाने हा IL-76MD विमानाच्या जगभरातील इतिहासातील सर्वाधिक उंचीवरील यशस्वी लँडिंगचा विक्रम असल्याचे जाहीर केले. या कामगिरीचे महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:
- अवजड लष्करी वाहतूक विमानाच्या संचालनाची क्षमता प्रदर्शित झाली.
- अत्यंत उंचीवरील विमान संचालनासाठी भारतीय वैमानिकांचे कौशल्य सिद्ध झाले.
- दुर्गम सीमावर्ती भागात मोठ्या प्रमाणात लष्करी सामग्री पोहोचविण्याच्या क्षमतेला बळ मिळाले.
- न्योमा हवाई तळाच्या सामरिक महत्त्वात आणखी भर पडली.
मात्र, एका यशस्वी लँडिंगचा अर्थ या विमानाचे नियमित संचालन सुरू झाले आहे किंवा प्रत्येक प्रकारचे अवजड विमान सर्व हवामानात येथे उतरू शकते, असा होत नाही. त्यासाठी विमानाचे वजन, हवामान, धावपट्टीची स्थिती आणि संचालनाची स्वतंत्र मंजुरी महत्त्वाची असते.
Indian Air Force : १३,६२९ फूट उंचीवर लँडिंग करणे एवढे आव्हानात्मक का?
न्योमा हे पूर्व लडाखमधील अत्यंत उंच आणि दुर्गम भागात वसलेले सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठिकाण आहे. येथे समुद्रसपाटीपासून सुमारे १३,७०० फूट उंचीवर हवाई तळ विकसित करण्यात आला आहे. इतक्या उंचीवर विमान उतरवणे हे सामान्य विमानतळावर लँडिंग करण्यापेक्षा कितीतरी अधिक आव्हानात्मक असते. यामागे काही महत्त्वाची कारणे आहेत.
- हवेची कमी घनता : उंची वाढल्यामुळे हवेची घनता कमी होते. त्यामुळे विमानाच्या पंखांना मिळणारे लिफ्ट आणि इंजिनच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो.
- कमी ऑक्सिजन उपलब्धता : विरळ हवेमुळे इंजिनच्या कार्यक्षमतेवर मर्यादा येऊ शकतात. त्यामुळे विमानाचे वजन, वेग आणि उड्डाणाचे नियोजन अत्यंत काळजीपूर्वक करावे लागते.
- मर्यादित धावपट्टी आणि भौगोलिक परिस्थिती : पर्वतरांगा, उंचसखल भूभाग आणि बदलणारे वारे यामुळे वैमानिकांसमोर मोठे आव्हान असते.
- हवामानातील तीव्र बदल : लडाखमध्ये तापमानातील मोठे चढ-उतार, जोरदार वारे आणि हिवाळ्यातील अत्यंत कमी तापमान यांचा विमानाच्या संचालनावर परिणाम होतो.
अशा परिस्थितीत IL-76MD सारख्या अवजड लष्करी वाहतूक विमानाचे यशस्वी लँडिंग होणे ही अत्यंत महत्त्वपूर्ण कामगिरी मानली जात आहे.
IL-76MD विमानाची वैशिष्ट्ये काय आहेत?
IL-76MD हे रशियन बनावटीचे अवजड लष्करी मालवाहू विमान आहे. भारतीय हवाई दल या विमानाचा वापर सैनिक, लष्करी उपकरणे, वाहने, रसद आणि इतर महत्त्वाच्या सामग्रीच्या वाहतुकीसाठी करते. या विमानाची रचना विशेषतः मोठ्या प्रमाणात लष्करी सामग्रीची वाहतूक आणि लांब पल्ल्याच्या मोहिमांसाठी करण्यात आली आहे.
- विमानाचा प्रकार : अवजड लष्करी वाहतूक विमान.
- निर्मिती : सोव्हिएत संघातील Ilyushin कंपनीची रचना.
- इंजिन : चार टर्बोफॅन इंजिन.
- मुख्य उपयोग : सैनिक, शस्त्रसामग्री, वाहने आणि लष्करी रसद वाहतूक.
- ऑपरेशनल महत्त्व : दुर्गम भागात सैन्य आणि आवश्यक सामग्री वेगाने पोहोचविणे.
न्योमा येथील कामगिरीमुळे या विमानाची प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितीत काम करण्याची क्षमता आणि भारतीय हवाई दलाच्या वैमानिकांचे कौशल्य अधोरेखित झाले आहे.
न्योमा हवाई तळाचे भारतासाठी सामरिक महत्त्व
न्योमा हवाई तळ हा केवळ एक विमानतळ नसून भारताच्या सीमासुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा लष्करी तळ आहे. पूर्व लडाखमधील प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेच्या (LAC) जवळ हा हवाई तळ असल्यामुळे त्याचे सामरिक महत्त्व अधिक वाढते. या हवाई तळाच्या विकासाची जबाबदारी सीमा रस्ते संघटनेकडे (BRO) सोपविण्यात आली होती. सुमारे २.७ किलोमीटर लांबीची धावपट्टी आणि आधुनिक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत. नोव्हेंबर २०२५ मध्ये भारतीय हवाई दलप्रमुख एअर चीफ मार्शल ए. पी. सिंह यांनी C-130J विमानातून येथे उतरून या हवाई तळाचे उद्घाटन केले होते.
या हवाई तळाचे प्रमुख फायदे पुढीलप्रमाणे आहेत.
- सीमेवर सैन्याची जलद तैनाती : गरज पडल्यास सैनिकांना कमी वेळेत सीमावर्ती भागात पोहोचविणे शक्य होईल.
- लष्करी सामग्रीची वाहतूक : शस्त्रास्त्रे, दारूगोळा, इंधन, अन्नधान्य आणि इतर आवश्यक सामग्रीची वाहतूक सुलभ होईल.
- सामरिक सज्जता : चीनच्या सीमेजवळील भागात भारतीय लष्कराची प्रतिसाद देण्याची क्षमता वाढेल.
- आपत्कालीन मदत : नैसर्गिक आपत्ती किंवा वैद्यकीय आणीबाणीच्या परिस्थितीत मदतकार्य अधिक वेगाने करता येईल.
- हवाई दलाच्या ऑपरेशन्सना बळ : वाहतूक विमाने, हेलिकॉप्टर आणि योग्य परिस्थितीत लढाऊ विमानांच्या संचालनासाठी महत्त्वाची सुविधा उपलब्ध होईल.
विशेषतः पँगाँग सरोवर, डेपसांग आणि डेमचोकसारख्या संवेदनशील भागांमध्ये लष्करी रसद पोहोचविण्याच्या दृष्टीने या हवाई तळाची भूमिका महत्त्वाची आहे.
भारत-चीन सीमावर्ती भागातील संरक्षण सज्जतेला बळ
भारत आणि चीन यांच्यातील सीमावर्ती भागात पायाभूत सुविधांचा विकास हा गेल्या काही वर्षांपासून संरक्षण धोरणाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. विशेषतः २०२० मधील पूर्व लडाखमधील भारत-चीन तणावानंतर या भागात रस्ते, पूल, बोगदे आणि हवाई तळांचा विकास अधिक वेगाने करण्यात आला. न्योमा हवाई तळ हा या संरक्षण पायाभूत सुविधा विकासातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेच्या जवळ असल्यामुळे युद्धजन्य परिस्थितीत सैन्याची जलद हालचाल, आवश्यक सामग्रीचा पुरवठा आणि हवाई मोहिमांचे संचालन करण्यासाठी हा तळ उपयुक्त ठरू शकतो. या भागात हवाई वाहतूक सक्षम झाल्यास केवळ लष्करी कारवायांनाच नव्हे, तर दुर्गम भागातील आपत्कालीन मदतकार्यालाही फायदा होणार आहे.
(Indian Air Force) भारतीय हवाई दलाच्या कामगिरीचे महत्त्व
(Indian Air Force) भारतीय हवाई दलाने आपल्या अधिकृत X खात्यावरून या ऐतिहासिक कामगिरीची माहिती दिली आहे. हवाई दलाने म्हटले आहे की, १३,६२९ फूट उंचीवरील न्योमा येथे IL-76MD विमानाचे यशस्वी लँडिंग करून विमानाने जगात आतापर्यंत केलेल्या सर्वाधिक उंचीवरील लँडिंगची नोंद केली आहे. या कामगिरीमागे विमानाच्या दीर्घकाळ टिकून राहिलेल्या कार्यक्षमतेसोबतच विमानाच्या संपूर्ण पथकाचे असामान्य कौशल्य, अचूक नियोजन, शिस्त आणि व्यावसायिक दृष्टिकोन महत्त्वाचा ठरला. ही कामगिरी भारताच्या सामरिक हवाई वाहतूक क्षमतेला अधिक बळ देणारी असल्याचेही हवाई दलाने स्पष्ट केले आहे.
न्योमा हवाई तळामुळे भारताला होणारे पाच मोठे सामरिक फायदे
१. चीनच्या सीमेजवळ भारताची हवाई ताकद वाढणार
न्योमा हा हवाई तळ प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेपासून सुमारे ४० ते ५० किलोमीटरच्या परिसरात आहे. त्यामुळे पूर्व लडाखमधील संवेदनशील भागात भारताची हवाई वाहतूक आणि लष्करी प्रतिसाद क्षमता वाढविण्यास मदत होईल.
२. सैनिक आणि शस्त्रास्त्रांची जलद वाहतूक
पूर्वी दुर्गम भागात मोठ्या प्रमाणात लष्करी सामग्री पोहोचविण्यासाठी रस्ते आणि मर्यादित हवाई सुविधांवर अवलंबून राहावे लागत होते.
आता अधिक सक्षम हवाई तळामुळे सैनिक, वाहने, दारूगोळा, इंधन आणि अन्य आवश्यक सामग्रीची वाहतूक अधिक प्रभावीपणे करता येऊ शकते.
३. अवजड विमानांच्या संचालनासाठी सुविधा
C-17 आणि IL-76 सारखी अवजड वाहतूक विमाने भारतीय संरक्षण व्यवस्थेसाठी महत्त्वाची आहेत. न्योमा येथील सुधारित पायाभूत सुविधांमुळे अशा विमानांच्या संचालनाच्या शक्यता वाढल्या आहेत.
४. युद्धजन्य परिस्थितीत जलद प्रतिसाद
सीमेवर तणाव निर्माण झाल्यास सैनिक आणि लष्करी उपकरणे वेगाने पोहोचविणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. न्योमा हवाई तळामुळे भारतीय लष्कराला अतिरिक्त हवाई पर्याय उपलब्ध होतो.
५. आपत्कालीन परिस्थितीत मदत
लडाखमध्ये भूकंप, हिमस्खलन, अतिवृष्टी किंवा इतर नैसर्गिक आपत्ती उद्भवल्यास बचाव पथके, औषधे आणि जीवनावश्यक सामग्री पोहोचविण्यास हा तळ उपयुक्त ठरू शकतो.
चीनच्या पायाभूत सुविधांना भारताचे उत्तर
भारत-चीन सीमेवरील सामरिक स्पर्धेमध्ये रस्ते, पूल, रेल्वे आणि विमानतळ यांना विशेष महत्त्व आहे. चीनने तिबेट आणि सीमावर्ती भागात अनेक वर्षांपासून पायाभूत सुविधा विकसित केल्या आहेत. त्यामुळे सीमावर्ती भागात सैनिक आणि लष्करी सामग्रीची जलद हालचाल करणे चीनला शक्य झाले आहे. भारतानेही गेल्या काही वर्षांत सीमावर्ती भागात रस्ते, बोगदे, पूल, हवाई पट्ट्या आणि हेलिपॅड विकसित करण्यावर भर दिला आहे. न्योमा हवाई तळ हा त्याच व्यापक संरक्षण धोरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. भारतासाठी या हवाई तळाचे महत्त्व केवळ लढाऊ विमानांचे संचालन एवढ्यापुरते मर्यादित नाही. तर सीमावर्ती भागात दीर्घकाळ सैन्य तैनात ठेवण्यासाठी आवश्यक असलेली रसद व्यवस्था अधिक सक्षम करणे हे त्याचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
