भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (Indian Space Research Organisation) आपल्या प्रगत (Cryogenic Engine) क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानाच्या दिशेने आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. संस्थेने अलीकडेच CE20 क्रायोजेनिक इंजिनची २२ टन थ्रस्ट क्षमतेवर समुद्रसपाटीवरील (Sea-level) यशस्वी हॉट टेस्ट पूर्ण केली आहे. ही चाचणी केरळमधील ISRO Propulsion Complex येथे पार पडली. या यशस्वी चाचणीमुळे भारताच्या अत्याधुनिक क्रायोजेनिक प्रोपल्शन क्षमतेला बळ मिळणार असून भविष्यातील प्रक्षेपण मोहिमांची विश्वासार्हता आणखी वाढणार असल्याचे इस्रोने सांगितले.
CE20 क्रायोजेनिक इंजिनची (Cryogenic Engine) यशस्वी चाचणी
या चाचणीदरम्यान CE20 क्रायोजेनिक इंजिन २२ टन थ्रस्ट क्षमतेवर समुद्रसपाटीवरील परिस्थितीत चालवण्यात आले. चाचणीच्या वेळी इंजिनमधील विविध प्रणालींची कार्यक्षमता, स्थिरता आणि सुरक्षितता तपासण्यात आली. विशेषतः नोझल प्रोटेक्शन सिस्टम आणि मल्टी-एलिमेंट इग्निटर या महत्त्वाच्या तांत्रिक घटकांची कामगिरी यावेळी तपासण्यात आली. या प्रणाली इंजिन सुरू करण्याची प्रक्रिया अधिक सुरक्षित व विश्वासार्ह बनवतात.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था Indian Space Research Organisation (इस्रो) ने १० मार्च २०२६ रोजी तमिळनाडूतील ISRO Propulsion Complex, Mahendragiri येथे CE20 क्रायोजेनिक इंजिनची समुद्रसपाटीवरील (Sea-level) २२ टन थ्रस्ट क्षमतेवर यशस्वी हॉट टेस्ट पार पाडली. या चाचणीत नोझल प्रोटेक्शन सिस्टम (NPS) आणि मल्टी-एलिमेंट इग्निटर यांचा यशस्वी वापर करण्यात आला. यापूर्वी अशाच प्रकारच्या समुद्रसपाटीवरील चाचण्या १९ टन थ्रस्ट क्षमतेवर केल्या जात होत्या. CE20 क्रायोजेनिक इंजिन हे LVM3 launch vehicle या भारताच्या जडवाहू प्रक्षेपण रॉकेटच्या वरच्या क्रायोजेनिक टप्प्याला (Upper Stage) शक्ती पुरवते. भविष्यात LVM3 रॉकेटची पेलोड क्षमता वाढवण्यासाठी C32 क्रायोजेनिक स्टेजला २२ टन थ्रस्टसह कार्यान्वित करण्याची योजना आहे. त्यामुळे CE20 इंजिनची १६५ सेकंदांच्या कालावधीत २२ टन थ्रस्टवर चाचणी घेऊन त्याची कार्यक्षमता व विश्वसनीयता तपासण्यात आली आणि इंजिन तसेच चाचणी सुविधा अपेक्षेप्रमाणे कार्यरत असल्याचे इस्रोने सांगितले. समुद्रसपाटीवर अशा प्रकारच्या चाचण्या करणे अत्यंत आव्हानात्मक असते, कारण इंजिनच्या उच्च एरिया-रेशो नोझलमुळे सुमारे ५० मिलिबार इतका कमी एक्झिट प्रेशर तयार होतो, ज्यामुळे नोझलमध्ये फ्लो सेपरेशन होऊन तीव्र कंपन व उष्णतेचे परिणाम होण्याची शक्यता असते. या चाचणीसाठी वापरलेल्या CE20 इंजिनने आतापर्यंत २० यशस्वी हॉट टेस्ट्स पूर्ण केल्या असून त्याद्वारे मल्टी-एलिमेंट इग्निटरद्वारे इंजिन इग्निशन, गगनयान मोहिमेसाठी विविध प्रोपेलंट टँक प्रेशरवर इग्निशन मार्जिन चाचणी, २० व २२ टन थ्रस्ट क्षमतेची पात्रता, बूट-स्ट्रॅप मोडमध्ये इंजिन सुरू करण्याची क्षमता, स्वदेशी टर्बोपंप बेअरिंग्स व सेन्सर्सची पात्रता आणि उच्च एरिया-रेशो नोझलसाठी नोझल प्रोटेक्शन सिस्टमची चाचणी यांसारख्या अनेक महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानांचे यशस्वी प्रदर्शन करण्यात आले आहे.
अत्याधुनिक क्रायोजेनिक Cryogenic Engine तंत्रज्ञान
क्रायोजेनिक इंजिन हे अंतराळ तंत्रज्ञानातील अत्यंत प्रगत आणि गुंतागुंतीचे तंत्रज्ञान मानले जाते. या इंजिनमध्ये अतिशय कमी तापमानावर द्रवरूप हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांसारख्या इंधनांचा वापर केला जातो. या इंधनामुळे रॉकेटला अधिक शक्तिशाली आणि कार्यक्षम प्रक्षेपण क्षमता मिळते. CE20 इंजिन हे भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या आधारे विकसित केलेले अत्याधुनिक क्रायोजेनिक इंजिन आहे.
LVM3 प्रक्षेपण कार्यक्रमासाठी महत्त्वाचा टप्पा
ही चाचणी विशेषतः LVM3 launch vehicle (पूर्वीचे Gaganyaan Launch Vehicle Mk-III) या भारताच्या जडवाहू प्रक्षेपण रॉकेटसाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. LVM3 हे भारताचे सर्वात शक्तिशाली प्रक्षेपण वाहन असून त्याचा वापर उपग्रह प्रक्षेपण, मानवयुक्त मोहिमा तसेच आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक प्रक्षेपणासाठी केला जातो. CE20 इंजिन हे या रॉकेटच्या वरच्या टप्प्यात (upper stage) वापरले जाते.
मोहिमांच्या विश्वासार्हतेत वाढ
इस्रोच्या मते, या चाचणीमुळे CE20 इंजिनच्या विविध प्रणालींची विश्वासार्हता आणि कार्यक्षमता अधिक मजबूत होईल. भविष्यातील उपग्रह प्रक्षेपण मोहिमा, तसेच भारताच्या महत्त्वाकांक्षी मानवयुक्त अंतराळ मोहिमांसाठीही हे इंजिन महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. इंजिनची कार्यक्षमता आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी अशा प्रकारच्या चाचण्या अत्यावश्यक असतात.
भारताच्या अंतराळ क्षमतेला बळ
या यशस्वी चाचणीमुळे भारताच्या स्वदेशी अंतराळ तंत्रज्ञान क्षमतेत आणखी भर पडली आहे. गेल्या काही वर्षांत इस्रोने क्रायोजेनिक इंजिन तंत्रज्ञानात लक्षणीय प्रगती साधली आहे. त्यामुळे भारत आता जगातील मोजक्या देशांच्या श्रेणीत आहे ज्यांच्याकडे स्वदेशी क्रायोजेनिक प्रोपल्शन तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे.
निष्कर्ष
CE20 क्रायोजेनिक इंजिनची समुद्रसपाटीवरील यशस्वी हॉट टेस्ट ही भारताच्या अंतराळ कार्यक्रमासाठी महत्त्वपूर्ण उपलब्धी मानली जात आहे. या चाचणीमुळे प्रगत क्रायोजेनिक प्रोपल्शन तंत्रज्ञान अधिक सक्षम झाले असून भविष्यातील प्रक्षेपण मोहिमांसाठी LVM3 कार्यक्रमाची विश्वासार्हता आणखी मजबूत होणार आहे. इस्रोच्या या यशामुळे भारताच्या अंतराळ संशोधन आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील जागतिक स्थान अधिक बळकट होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
अधिकृत वेबसाईटसाठी येथे क्लिक करा.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
