केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्री भूपेंद्र यादव यांनी नुकत्याच केलेल्या घोषणेमुळे भारताच्या वन्यजीव संवर्धन क्षेत्रात Cheetah In India च्या बाबत एक ऐतिहासिक टप्पा गाठल्याचे समोर आले आहे. (Kuno National Park Cheetah) कुनो नॅशनल पार्क येथे ‘गामिनी’ नावाच्या भारतात जन्मलेल्या मादी चित्ता (वय २५ महिने) ने नैसर्गिक अधिवासात चार पिल्लांना जन्म दिला आहे. ही घटना भारताच्या चित्ता पुनर्वसन प्रकल्पासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जात असून, देशाच्या “चित्ता” संवर्धन प्रयत्नांना मोठे यश मिळाल्याचे चित्र आहे. विशेष म्हणजे, २०२२ मध्ये सुरू झालेल्या (Project Cheetah) प्रोजेक्ट चीता अंतर्गत चित्त्यांचे पुनर्वसन केल्यानंतर प्रथमच एखाद्या भारतात जन्मलेल्या मादी चित्त्याने जंगलात पिल्लांना जन्म दिल्याची नोंद झाली आहे. याआधी काही चित्त्यांनी बंदिस्त किंवा संरक्षित क्षेत्रात पिल्लांना जन्म दिला होता, मात्र नैसर्गिक परिस्थितीत आणि पूर्णपणे मोकळ्या वातावरणात ही पहिलीच यशस्वी घटना आहे.‘गामिनी’ गेल्या वर्षभरापासून पूर्णपणे जंगलात मुक्तपणे वावरत होती. तिच्या या यशस्वी प्रजननामुळे चित्ते भारतीय वातावरणाशी जुळवून घेत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. तज्ञांच्या मते, वन्यजीव पुनर्वसन प्रकल्पाचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे चित्त्यांचे नैसर्गिक अधिवासात टिकून राहणे आणि प्रजनन करणे—आणि या दोन्ही बाबतीत हा टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा आहे.या यशामागे वन विभागातील अधिकारी, पशुवैद्यकीय तज्ञ आणि क्षेत्रीय कर्मचाऱ्यांचे अथक परिश्रम आहेत. चित्त्यांच्या आरोग्याची देखभाल, त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे, योग्य अधिवास निर्माण करणे आणि सुरक्षितता सुनिश्चित करणे या सर्व बाबींमध्ये सातत्याने प्रयत्न करण्यात आले. त्याचाच परिणाम म्हणून आज ही ऐतिहासिक घटना घडली आहे.या घटनेमुळे भारतात नामशेष झालेल्या चित्त्यांच्या पुनरागमनाच्या दिशेने मोठी आशा निर्माण झाली आहे. भविष्यात अशा प्रकारचे आणखी प्रजनन यशस्वी झाल्यास भारतात चित्त्यांची संख्या वाढण्यास मदत होईल आणि जैवविविधतेचे संवर्धन अधिक बळकट होईल.
Cheetah In India – भारतातून नामशेष झालेला वेगाचा बादशाह “चित्ता” एक इतिहास
भारतातील चित्त्याचा इतिहास अत्यंत समृद्ध, पण तितकाच वेदनादायी आहे. एकेकाळी भारताच्या गवताळ प्रदेशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात आढळणारा आशियाई चित्त्या आज देशातून पूर्णपणे नामशेष झाला होता, मात्र अलीकडील प्रयत्नांमुळे त्याच्या पुनरागमनाची आशा निर्माण झाली आहे.
प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळ
भारतामध्ये चित्ते हजारो वर्षांपासून अस्तित्वात होते. प्राचीन साहित्य, शिल्पकला आणि चित्रांमध्ये चित्त्यांचे उल्लेख आढळतात. विशेषतः राजघराण्यांमध्ये चित्त्यांना पाळण्याची परंपरा होती. मुघल सम्राट अकबर यांच्या दरबारात शेकडो चित्ते होते. त्यांचा उपयोग मुख्यतः शिकार करण्यासाठी केला जात असे. चित्त्यांच्या वेगामुळे त्यांना “हंटिंग लेपर्ड” असेही म्हटले जाई.
ब्रिटिश काळ आणि घटती संख्या
ब्रिटिश राजवटीत आणि त्याआधीच्या काळातही चित्त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर शिकार केला गेला. याशिवाय जंगलांची तोड, गवताळ प्रदेशांचे शेतीत रूपांतर आणि नैसर्गिक अधिवास नष्ट होणे यामुळे चित्त्यांची संख्या झपाट्याने कमी होऊ लागली.
चित्ते पाळण्याच्या प्रथेमुळे त्यांच्या नैसर्गिक प्रजननावरही परिणाम झाला, कारण कैदेत ते फार कमी प्रमाणात प्रजनन करतात.
भारतातील नामशेष होणे
१९४७ मध्ये महाराज रामानुज प्रताप सिंह देव यांनी छत्तीसगडमधील कोरिया संस्थानात तीन चित्त्यांची शिकार केली. ही घटना भारतातील शेवटची नोंदलेली चित्त्यांची शिकार मानली जाते.
यानंतर १९५२ साली भारत सरकारने अधिकृतपणे चित्त्यांना देशातून नामशेष घोषित केले.
Cheetah In India – Cheetah पुनरागमनाचा प्रयत्न करतोय
दीर्घ काळानंतर भारताने चित्त्यांचे पुनर्वसन करण्याचा महत्त्वाकांक्षी निर्णय घेतला. २०२२ मध्ये प्रोजेक्ट चीता अंतर्गत नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिकेतून चित्ते भारतात आणण्यात आले.
प्रोजेक्ट चीता हा भारत सरकारचा एक महत्त्वाकांक्षी आणि ऐतिहासिक वन्यजीव संवर्धन उपक्रम आहे, ज्याची सुरुवात २०२२ साली करण्यात आली. या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश भारतातून नामशेष झालेल्या आशियाई चित्त्या प्रजातीस पुन्हा नैसर्गिक अधिवासात स्थापन करणे हा आहे. यासाठी नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिका येथून चित्त्यांना भारतात आणून त्यांना कुनो नॅशनल पार्क येथे सोडण्यात आले. हा प्रकल्प केवळ एका प्रजातीच्या पुनरुज्जीवनापुरता मर्यादित नसून, गवताळ परिसंस्थांचे पुनर्संचयितीकरण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि पर्यावरणीय संतुलन राखणे यासाठीही महत्त्वाचा आहे. चित्त्यांचे आरोग्य, त्यांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. अनेक आव्हानांवर मात करत हा प्रकल्प हळूहळू यशाच्या दिशेने वाटचाल करत असून, भारताच्या संवर्धन इतिहासात एक नवे पान लिहिले जात आहे.
आजची परिस्थिती
सध्या भारतात चित्त्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. काही चित्त्यांनी भारतीय वातावरणाशी जुळवून घेण्यास सुरुवात केली आहे आणि नैसर्गिक अधिवासात त्यांच्या प्रजननाची नैसर्गिक प्रक्रिया सुरु असताना त्यामध्ये ‘गामिनी’ नावाच्या भारतात जन्मलेल्या मादी चित्त्याने चार पिलांना जन्म दिला आहे. हि बाब भारतातील चित्त्यांच्या अस्तित्वासाठी खूप मोठी आहे तसेच भारतीय वनवैवध्येतून नामशेष झालेला ‘चित्ता” पुन्हा आपले अस्तित्व उभारू पाहत आहे, त्यामुळे आजची घटना एक ऐतिहासिक घटना असून त्यातून चित्यांच्या भारतातील अस्तित्वाच्या भविष्यासाठी महत्वपूर्ण आहे.
निष्कर्ष भारतातील चित्त्यांचा इतिहास हा वैभव, नाश आणि पुनर्जन्म यांचा प्रवास आहे. एकेकाळी विपुल प्रमाणात असलेला हा वेगवान प्राणी मानवी हस्तक्षेपामुळे नामशेष झाला, पण आता वैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय प्रयत्नांमुळे त्याच्या पुनरागमनाची नवी आशा निर्माण झाली आहे. हा प्रयत्न यशस्वी ठरल्यास भारताच्या जैवविविधतेला मोठा हातभार लागणार आहे. एकंदरीत, कुनो नॅशनल पार्क मधील हा ‘माइलस्टोन मोमेंट’ भारताच्या पर्यावरणीय इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी नोंदवला जाणार असून, संपूर्ण देशासाठी हा अभिमानाचा क्षण आहे.
समाज माध्यामावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
