केंद्र सरकारने Population Census 2027 – भारताच्या जनगणना २०२७ च्या पहिल्या टप्प्याला म्हणजेच मकान/गृहसूचीकरण आणि गृहजनगणना (Houselisting & Housing Census – HLO) याला अधिकृत मंजुरी देत अधिसूचना जारी केली आहे. या अधिसूचनेनुसार संपूर्ण देशात हाऊसलिस्टिंगची मोहीम १ एप्रिल २०२६ ते ३० सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत, प्रत्येक राज्य व केंद्रशासित प्रदेशाने ठरवलेल्या सलग ३० दिवसांच्या कालावधीत राबवली जाणार आहे. नोंदणी महासंचालक व जनगणना आयुक्त (Registrar General and Census Commissioner) मृत्युंजय कुमार नारायण यांनी जारी केलेल्या आदेशात या नव्या वेळापत्रकाची सविस्तर माहिती दिली आहे. ‘Self-Enumeration’ ची सुविधा – घरबसल्या नोंदणीचा पर्याय या वेळच्या जनगणनेत प्रथमच डिजिटल पद्धतीला मोठ्या प्रमाणावर चालना देत ‘स्व-गणना’ (Self-Enumeration) ची सुविधा उपलब्ध करून देण्यात येणार आहे.- घरोघरी जाऊन होणाऱ्या ३० दिवसांच्या हाऊसलिस्टिंग मोहिमेच्या आधीच्या १५ दिवसांच्या कालावधीत नागरिकांना ऑनलाइन माध्यमातून स्वतःची माहिती भरता येईल. – हा १५ दिवसांचा ‘self-enumeration’ कालावधी कोणत्या तारखांना असेल, हे प्रत्येक राज्य/केंद्रशासित प्रदेश स्वतंत्रपणे अधिसूचित करणार आहे. – यासाठी सरकारने जनगणना नियमांमध्ये २०२२ मध्ये दुरुस्ती करून डिजिटल स्वरूपात माहिती संकलन व साठवणुकीला कायदेशीर मान्यता दिली होती. यामुळे स्मार्टफोन/कॉम्प्युटर वापरणारे नागरिक घरबसल्या फॉर्म भरू शकतील, तर उर्वरित लोकांसाठी पारंपरिक ‘घरोघरी जाऊन नोंदणी’ची पद्धत तशीच सुरू राहील.
- Population Census 2027 : जनगणना २०२७: उशीरा सुरू होणारी सर्वात मोठी लोकसंख्या मोजणी
Population Census 2027 : जनगणना २०२७: उशीरा सुरू होणारी सर्वात मोठी लोकसंख्या मोजणी
भारतामध्ये दर १० वर्षांनी होणारी नियमित जनगणना २०२१ मध्ये होणे अपेक्षित होते; मात्र कोविड-१९ महामारीमुळे हा संपूर्ण उपक्रम पुढे ढकलण्यात आला. सहा वर्षांच्या उशिरानंतर २०२५–२७ या कालावधीत दोन टप्प्यांत ही प्रक्रिया पूर्ण करण्याचे सरकारने ठरवले आहे.
- पहिला टप्पा: Houselisting & Housing Census – २०२६.
- दुसरा टप्पा: Population Enumeration – फेब्रुवारी २०२७ मध्ये लोकसंख्या मोजणी.
बीबीसी आणि इतर वृत्तसंस्थांच्या अहवालानुसार ही मोहीम जगातील सर्वांत मोठा प्रशासकीय उपक्रम म्हणून ओळखली जाते, ज्यात लाखो गणनाकर्मचारी प्रत्यक्ष क्षेत्रात उतरतात किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून माहिती गोळा करतात.
Population Census 2027 : भारतीय जनगणनेचे इतिहास, कायदेशीर आधार आणि महत्त्व
भारतातील नियमित, समन्वित जनगणना प्रथमच १८८१ मध्ये घेण्यात आली आणि तेव्हापासून साधारण दर १० वर्षांनी ही प्रक्रिया सुरू आहे. ब्रिटिश काळात सुरू झालेली ही परंपरा स्वातंत्र्यानंतरही अखंडितपणे सुरू राहिली असून, २०११ ची जनगणना ही आतापर्यंतची शेवटची पूर्ण जनगणना आहे.
- कायदेशीर चौकट: जनगणना हा विषय संविधानाच्या सातव्या अनुसूचीतील केंद्र सूचीतील (Serial No. 69) विषय आहे आणि Census Act, 1948 या कायद्याच्या आधारे ही प्रक्रिया राबवली जाते.
- प्रत्येक नागरिकाने विचारलेल्या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे देणे बंधनकारक आहे; खोटी माहिती दिल्यास दंडनीय कारवाईची तरतूद आहे.
- जनगणना कार्यालय – Registrar General & Census Commissioner – हे गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत कार्य करते आणि देशभरातील सर्व लोकसंख्यात्मक सर्व्हेंचे नियोजन व विश्लेषण करते.
- याच जनगणनेच्या आधारे वित्त आयोग राज्यांना निधी वाटपाचे प्रमाण ठरवतो, विविध कल्याणकारी योजना, अनुदाने, आरक्षण, मतदारसंघांची रचना (delimitation) आणि ग्रामीण–शहरी नियोजन यांचे निर्णय घेतले जातात.
उशिरा होणाऱ्या जनगणनेचे परिणाम आणि २०२७ कडून अपेक्षा
जनगणना २०११ नंतर नवी जनगणना वेळेवर न झाल्यामुळे अनेक धोरणात्मक निर्णय जुना डेटा वापरूनच घेतले जात आहेत.
- संशोधन, सामाजिक सर्वेक्षण, NFHS सारख्या आरोग्य सर्वेक्षणांमध्येही २०११ च्या आकड्यांचा संदर्भ घ्यावा लागत आहे, त्यामुळे सध्याच्या वास्तवाशी काही प्रमाणात तफावत निर्माण होण्याची शक्यता तज्ज्ञ मांडत आहेत.
- वित्तीय वाटप, गरीब-वर्गीकरण, स्थलांतर (migration) आणि शहरीकरणाचे ताजे ट्रेंड समजण्यासाठी अद्ययावत आकडेवारी अत्यावश्यक आहे; ती २०२७ ची जनगणना पुरवेल अशी अपेक्षा आहे.
- काही विश्लेषकांच्या मते, जनगणनेतील उशीरामुळे राजकीय व प्रशासकीय पातळीवरही विविध वादंग निर्माण झाले असून, २०२६ नंतर होणाऱ्या मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेवर (delimitation) याचा परिणाम होऊ शकतो, असेही मत व्यक्त केले जात आहे.
- यंदाच्या जनगणनेत पूर्णपणे डिजिटल प्रणाली, self-enumeration, ट्रान्सजेंडर प्रमुख असलेल्या कुटुंबांचा स्वतंत्र डेटा, आणि अधिक सूक्ष्म ग्रामीण–शहरी आकडेवारी यांसारखे अनेक नवे घटक समाविष्ट होत असल्याने डेटा अधिक अचूक व गतिमान होईल, अशी प्रशासकीय अपेक्षा आहे.
Population Census 2027 : नागरिकांसाठी काय महत्त्व, काय करावे?
जनगणना म्हणजे केवळ लोकसंख्या मोजणी नसून प्रत्येक नागरिकाचा आवाज आणि अस्तित्व अधिकृत नोंदीत प्रतिबिंबित होण्याची प्रक्रिया आहे.
- घरमालकी, शौचालय, पाणीपुरवठा, स्वयंपाकासाठी इंधन, वीज, इंटरनेटसारख्या सुविधा, शिक्षण, स्थलांतर इत्यादी अनेक प्रश्नांच्या उत्तरांवरून सरकार पुढील १० वर्षांत कोणत्या क्षेत्रात किती गुंतवणूक करायची हे ठरवते.
- त्यामुळे स्व-गणनेचा पर्याय निवडो किंवा घरात येणाऱ्या गणनाकर्मचारीला माहिती द्या – पूर्ण, अचूक आणि प्रामाणिक माहिती देणे अत्यंत गरजेचे आहे.
- यंदा डिजिटल प्लॅटफॉर्म, अॅप व पोर्टलच्या माध्यमातून नोंदणीची सोय झाल्याने शहरी तसेच तरुण वर्गाचा सहभाग वाढेल, अशीही प्रशासनाची अपेक्षा आहे.
- आगामी महिन्यांत राज्य सरकारे आणि केंद्र सरकार जनजागृती मोहिमा, सोशल मीडिया हँडल्स (जसे की Census India 2027 संबंधित अधिकृत अकाउंट्स) व माध्यमांच्या साहाय्याने नागरिकांना प्रक्रियेची माहिती देत राहणार आहेत. जनगणना २०२७ ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून, प्रत्येक भारतीयाने सक्रिय सहभागातून घडवायचा राष्ट्रीय उपक्रम आहे, असेच चित्र उभे राहत आहे.
Population Census 2027 : मकान – गृहसूचीकरण (हाऊसलिस्टिंग) माहिती संकलन
मकानसूचीकरण तक्त्यात एकूण ३१ प्रश्नांचा समावेश आहे. हे प्रश्न घरबसल्या किंवा गणनाकर्मचाऱ्यांमार्फत भरले जातील:
- इमारत क्रमांक (नगरपालिका, स्थानिक प्राधिकरण किंवा जनगणना क्रमांक)
- जनगणना घर क्रमांक
- जनगणना घराच्या मजल्याचा, भिंतीचा आणि छताचा प्रमुख साहित्याचा प्रकार
- जनगणना घराचा वापर निश्चित करणे
- जनगणना घराची स्थिती
- कौटुंबिक क्रमांक
- कौटुंबिक सदस्यांची एकूण संख्या (सामान्यतः राहणाऱ्या)
- कौटुंबाचे प्रमुखाचे नाव
- कौटुंब प्रमुखाचे लिंग
- कौटुंब प्रमुख SC/ST/इतर श्रेणीचा आहे का
- जनगणना घराचे मालकीचे स्थानिक
- कौटुंबाच्या एकटी ताब्यातील निवास खोल्यांची संख्या
- कौटुंबात राहणाऱ्या लग्नबद्ध दांपत्यांची संख्या
- पिण्याच्या पाण्याचा प्रमुख स्रोत
- पिण्याच्या पाण्याच्या स्रोताची उपलब्धता
- प्रकाशाचा प्रमुख स्रोत
- शौचालयाची उपलब्धता
- शौचालयाचा प्रकार
- गढी पाण्याचा विस्कमण
- आंघोळीची सुविधा उपलब्ध आहे का
- स्वयंपाकघर आणि LPG/PNG कनेक्शन उपलब्ध आहे का
- स्वयंपाकासाठी वापरला जाणारा प्रमुख इंधन
- रेडिओ/ट्रान्झिस्टर
- टेलिव्हिजन
- इंटरनेट उपलब्धता
- लॅपटॉप/कॉम्प्युटर
- टेलिफोन/मोबाइल फोन/स्मार्टफोन
- सायकल/स्कूटर/मोटरसायकल/मॉपेड
- कार/जीप/व्हॅन
- कौटुंबात खाल्ला जाणारा प्रमुख धान्यप्रकार
- मोबाइल क्रमांक
या प्रश्नांद्वारे घर, सुविधा, मालमत्ता आणि जीवनमानाची माहिती गोळा केली जाते, जी सरकारी धोरणनिर्मितीसाठी आधारभूत ठरते.
लोकसंख्या गणना (Population Enumeration)
लोकसंख्या गणना ही मकानसूचीकरणानंतर ६ ते ८ महिन्यांच्या अंतराने होते. दुसऱ्या टप्प्यात प्रत्येक व्यक्तीची वैयक्तिक माहिती गोळा केली जाते – वय, वैवाहिक स्थिती, धर्म, अनुसूचित जाती/जमाती, मातृभाषा, शिक्षण पातळी, अपंगत्व, आर्थिक क्रियाकलाप, स्थलांतर, सुपीकता (महिलांसाठी).
Population Census 2027- लोकसंख्या गणना (Population Enumeration) मध्ये सामान्यपणे विचारले जाणारे प्रश्न :
- लिंग
- वय
- वैवाहिक स्थिती
- मूल (महिलांसाठी)
- धर्म
- सामाजिक गट (SC, ST, OBC, इतर)
- भाषा (मातृभाषा आणि बहुभाषिकता)
- शिक्षण
- शारीरिक अपंगत्व
- आर्थिक क्रियाकलाप
- स्थलांतर
Population Census 2027 संदर्हीभात वरील माहिती २०२७ च्या फेब्रुवारीत घेतली जाईल, ज्यामुळे लोकसंख्या वितरण, सामाजिक-आर्थिक ट्रेंड आणि विकास योजना यांचे विश्लेषण शक्य होईल. नागरिकांनी प्रामाणिक माहिती द्यावी, कारण यावरून पुढील १० वर्षांचे निधी वाटप व आरक्षण ठरते.
FAQ : जनगणना २०२७: Population Census 2027 संक्षिप्त प्रश्नोत्तर
2027 Census of India
प्रश्न १: जनगणना २०२७ कधी होईल?
उत्तर: पहिला टप्पा (हाऊसलिस्टिंग): १ एप्रिल ते ३० सप्टेंबर २०२६. दुसरा टप्पा (लोकसंख्या): फेब्रुवारी २०२७.
Population census 2027 upsc
प्रश्न २: दोन टप्पे काय?
उत्तर: १. मकानसूचीकरण (३१ प्रश्न, सुविधा). २. लोकसंख्या गणना (वय, धर्म, शिक्षण).
Population census 2027 pdf
प्रश्न ३: सुरुवातीची तारीख?
उत्तर: १ एप्रिल २०२६ पासून.
Two phases of Census 2027
प्रश्न ४: लोकसंख्या गणना तारीख?
उत्तर: फेब्रुवारी २०२७ (संदर्भ: १ मार्च २०२७).
प्रश्न ५: गॅझेट अधिसूचना कधी?
उत्तर: ७ जानेवारी २०२६ (हाऊसलिस्टिंग).
प्रश्न ६: UPSC साठी महत्त्व?
उत्तर: डिजिटल + जातीनिहाय; Polity/Economy/Geography साठी.
Population census 2027 wikipedia
प्रश्न ७: विकिपीडियावर काय?
उत्तर: दोन टप्पे, जातीनिहाय डेटा, २०२१ उशीर.
Census 2027 Gazette notification
प्रश्न ८: PDF कुठे?
उत्तर: censusindia.gov.in/NADA वर.
Population census 2027 date
ही गणना मकानसूचीकरणानंतर (एप्रिल-सप्टेंबर २०२६) होईल. संदर्भ तारीख: १ मार्च २०२७, ००:०० तास (संपूर्ण देशासाठी). बर्फाळ भाग (लडाख, जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड) साठी: १ ऑक्टोबर २०२६.
या टप्प्यात प्रत्येक व्यक्तीचे वय, धर्म, शिक्षण, जात, स्थलांतर इत्यादीचे डेटा गोळा केले जातील. ही पहिली पूर्ण डिजिटल जनगणना असेल.
Census 2027 start date
भारताची जनगणना २०२७ ची सुरुवात १ एप्रिल २०२६ पासून होईल. ही तारीख पहिल्या टप्प्याची (मकानसूचीकरण व गृहजनगणना – Houselisting & Housing Census) आहे. प्रत्येक राज्य/केंद्रशासित प्रदेशात सलग ३० दिवसांच्या कालावधीत ही मोहीम राबवली जाईल.दुसरा टप्पा (लोकसंख्या गणना) फेब्रुवारी २०२७ मध्ये सुरू होईल
अधिकृत वेबसाईट साठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
