आज सकाळी 11:30 वाजता स्कायरूट एरोस्पेस (Skyroot Aerospace) कंपनी च्या ‘विक्रम-1’ (Vikram-1) या भारतातील पहिल्या खासगी विकसित ऑर्बिटल प्रक्षेपण वाहनाचे (Orbital Launch Vehicle) पहिले प्रक्षेपण करणार आहे. म्हणून भारताच्या अंतराळ क्षेत्रासाठी आजचा दिवस ऐतिहासिक ठरणार आहे. भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’ (पूर्वीचे ट्विटर) वरून देशवासियांना महत्त्वाचा संदेश देत सांगितले की, या मोहिमेमुळे भारताच्या खासगी अंतराळ उद्योगासाठी नव्या युगाची सुरुवात होणार असल्याचे मानले जात आहे.
स्कायरूट एरोस्पेस (Skyroot Aerospace) म्हणजे काय?
स्कायरूट एरोस्पेस (Skyroot Aerospace) ही भारतातील अग्रगण्य खासगी स्पेस-टेक (SpaceTech) कंपनी असून, तिची स्थापना 2018 मध्ये हैदराबाद, तेलंगणा येथे करण्यात आली. या कंपनीची स्थापना इस्रो (ISRO) चे माजी शास्त्रज्ञ आणि एरोस्पेस अभियंते पवन कुमार चंदना (Pawan Kumar Chandana) आणि नागा भरत डाका (Naga Bharath Daka) यांनी केली. भारत सरकारने 2020 मध्ये अंतराळ क्षेत्र खासगी कंपन्यांसाठी खुले केल्यानंतर स्कायरूट एरोस्पेस ही भारतातील सर्वात वेगाने प्रगती करणाऱ्या स्पेस स्टार्टअप्सपैकी एक म्हणून उदयास आली. कंपनीचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे अंतराळात उपग्रह प्रक्षेपण अधिक स्वस्त (Affordable), जलद (Rapid), विश्वासार्ह (Reliable) आणि सर्वांसाठी सुलभ (Accessible) करणे. यासाठी कंपनी अत्याधुनिक रॉकेट, प्रोपल्शन सिस्टीम, 3D-प्रिंटेड इंजिन, कॉम्पोझिट स्ट्रक्चर आणि प्रगत अंतराळ तंत्रज्ञान विकसित करत आहे.
स्कायरूट एरोस्पेसने (Skyroot Aerospace) 18 नोव्हेंबर 2022 रोजी ‘विक्रम-एस (Vikram-S)’ या भारताच्या पहिल्या खासगी रॉकेटचे यशस्वी उपकक्षीय (Suborbital) प्रक्षेपण करून इतिहास घडवला. या मोहिमेला ‘प्रारंभ (Prarambh)’ असे नाव देण्यात आले होते. या यशानंतर कंपनीने ऑर्बिटल प्रक्षेपणासाठी विक्रम-1, विक्रम-2 आणि विक्रम-3 या रॉकेट मालिकेच्या विकासाला गती दिली. यापैकी विक्रम-1 हे कंपनीचे पहिले ऑर्बिटल लॉन्च व्हेईकल असून, पृथ्वीच्या कक्षेत लहान आणि मध्यम वजनाचे उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी विकसित करण्यात आले आहे. भविष्यात स्कायरूट एरोस्पेस भारतासह जगभरातील सरकारी संस्था, संशोधन केंद्रे, विद्यापीठे आणि व्यावसायिक उपग्रह कंपन्यांना प्रक्षेपण सेवा देण्याचे उद्दिष्ट ठेवून कार्यरत आहे.
(Skyroot Aerospace) कंपनीने आधुनिक 3D प्रिंटिंग तंत्रज्ञान, कार्बन-फायबर कॉम्पोझिट स्ट्रक्चर्स, प्रगत क्रायोजेनिक व घन-इंधन (Solid Propulsion) तंत्रज्ञान, अत्याधुनिक अव्हिऑनिक्स, स्वयंचलित Guidance, Navigation and Control (GNC) प्रणाली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित अभियांत्रिकी उपायांचा वापर करून भारतीय अंतराळ उद्योगात नवे मानदंड निर्माण केले आहेत. स्कायरूटने विकसित केलेले ‘धवन’ (Dhawan) हे पूर्णपणे 3D-प्रिंटेड क्रायोजेनिक इंजिन आणि ‘रमन’ (Raman) या इंजिन मालिकेसारख्या स्वदेशी तंत्रज्ञानामुळे भारताच्या रॉकेट अभियांत्रिकी क्षमतेत मोठी भर पडली आहे.
आज (Skyroot Aerospace) स्कायरूट एरोस्पेस ही भारतातील सर्वाधिक गुंतवणूक आकर्षित करणाऱ्या स्पेस स्टार्टअप्सपैकी एक मानली जाते. कंपनीला देश-विदेशातील अनेक गुंतवणूकदारांचा पाठिंबा मिळाला असून, तिचे उद्दिष्ट भारताला जागतिक Small Satellite Launch Market मध्ये एक मजबूत आणि विश्वासार्ह प्रक्षेपण सेवा पुरवठादार म्हणून स्थापित करणे आहे. स्कायरूट एरोस्पेसचे यश हे केवळ एका कंपनीचे यश नसून, भारतातील स्टार्टअप संस्कृती, नवोपक्रम (Innovation), ‘मेक इन इंडिया’ आणि ‘आत्मनिर्भर भारत’ या संकल्पनांना बळ देणारे महत्त्वाचे उदाहरण मानले जाते. भविष्यात भारताच्या स्पेस इकॉनॉमीला अनेक अब्ज डॉलर्सच्या बाजारपेठेकडे नेण्यात स्कायरूट एरोस्पेसची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असेल.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी व्यक्त केला विश्वास
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आपल्या संदेशात म्हटले की, “भारताच्या अंतराळ प्रवासातील हा एक ऐतिहासिक टप्पा आहे. विक्रम-1 हे भारतातील पहिले खासगी विकसित ऑर्बिटल रॉकेट असून, त्याचे पहिले प्रक्षेपण आज होत आहे. ही मोहीम आपल्या तरुणांच्या प्रतिभा, जिद्द आणि उद्योजकतेचे प्रतीक आहे.” त्यांनी (Skyroot Aerospace) स्कायरूट एरोस्पेसच्या संपूर्ण टीमला शुभेच्छा देत म्हटले की, “विक्रम-1 हे रॉकेट इतिहास घडवो, यशस्वी उड्डाण करो आणि देशातील लाखो तरुणांना नवकल्पनांसाठी प्रेरणा देवो.”
विक्रम-1 म्हणजे काय?
विक्रम-1 (Vikram-1) हे भारतातील खासगी अंतराळ क्षेत्रासाठी एक ऐतिहासिक पाऊल मानले जाते. हे स्कायरूट एरोस्पेस (Skyroot Aerospace) या हैदराबादस्थित भारतीय स्पेस-टेक स्टार्टअपने विकसित केलेले भारताचे पहिले खासगी ऑर्बिटल लॉन्च व्हेईकल (Orbital Launch Vehicle) आहे. या रॉकेटचे नाव भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक आणि इस्रोचे संस्थापक डॉ. विक्रम साराभाई यांच्या सन्मानार्थ ठेवण्यात आले आहे. विक्रम-1 ची निर्मिती भारतातील वाढत्या खासगी अंतराळ उद्योगाचे प्रतीक असून, देशाला जागतिक व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपण बाजारात स्पर्धात्मक स्थान मिळवून देण्याच्या उद्देशाने करण्यात आली आहे. भारत सरकारने अंतराळ क्षेत्र खासगी कंपन्यांसाठी खुले केल्यानंतर विकसित झालेल्या महत्त्वाच्या प्रकल्पांपैकी हा एक प्रकल्प आहे.
विक्रम-1 हे पृथ्वीच्या कक्षेत (Low Earth Orbit – LEO आणि Sun-Synchronous Orbit – SSO) लहान आणि मध्यम वजनाचे उपग्रह अचूकपणे प्रक्षेपित करण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे. सध्या जगभरात पृथ्वी निरीक्षण (Earth Observation), हवामान अंदाज, दळणवळण, इंटरनेट सेवा, कृषी, संरक्षण, नेव्हिगेशन, आपत्ती व्यवस्थापन आणि वैज्ञानिक संशोधनासाठी लहान उपग्रहांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. ही वाढती गरज लक्षात घेऊन विक्रम-1 ची रचना करण्यात आली असून, ग्राहकांना जलद (Rapid Launch), मागणीनुसार (On-Demand Launch) आणि कमी खर्चात (Cost-Effective Launch) प्रक्षेपण सेवा उपलब्ध करून देणे हे त्याचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
विक्रम-1 हे चार टप्प्यांचे (Four-Stage) प्रक्षेपण वाहन आहे. प्रत्येक टप्पा रॉकेटला आवश्यक वेग आणि उंची मिळवून देण्याचे काम करतो, ज्यामुळे उपग्रह निर्धारित कक्षेत अत्यंत अचूकतेने पोहोचवता येतो. रॉकेटमध्ये आधुनिक कॉम्पोझिट (Composite) साहित्य, प्रगत कार्बन-फायबर संरचना, हलके पण मजबूत घटक, अत्याधुनिक अव्हिऑनिक्स (Avionics), डिजिटल फ्लाइट कंट्रोल प्रणाली आणि स्वयंचलित मार्गदर्शन (Guidance, Navigation and Control – GNC) तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे. यामुळे रॉकेटचे वजन कमी राहते, कार्यक्षमता वाढते आणि प्रक्षेपण अधिक विश्वासार्ह बनते.
या रॉकेटचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मॉड्युलर डिझाइन (Modular Design). ग्राहकांच्या आवश्यकतेनुसार विविध प्रकारचे उपग्रह आणि वेगवेगळ्या कक्षांसाठी मिशन सानुकूल (Customized) करता येतात. यामुळे एका विशिष्ट प्रकारच्या उपग्रहापुरते मर्यादित न राहता विविध सरकारी संस्था, संशोधन संस्था, विद्यापीठे, संरक्षण क्षेत्र आणि व्यावसायिक कंपन्यांच्या गरजा पूर्ण करणे शक्य होते. जागतिक स्तरावर वाढत असलेल्या ‘स्मॉल सॅटेलाइट लॉन्च मार्केट’मध्ये भारताला मजबूत स्थान मिळवून देण्यासाठी विक्रम-1 महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
विक्रम-1 चे यश हे केवळ एका रॉकेटचे यश नसून, भारतातील खासगी अंतराळ उद्योग, स्टार्टअप परिसंस्था आणि ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमासाठी मोठा टप्पा ठरणार आहे. या प्रकल्पामुळे एरोस्पेस अभियांत्रिकी, रॉकेट प्रोपल्शन, उपग्रह तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इलेक्ट्रॉनिक्स, उत्पादन तंत्रज्ञान आणि डेटा विश्लेषण यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये संशोधन, गुंतवणूक आणि रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे. त्यामुळे विक्रम-1 हा भारताच्या स्पेस इकॉनॉमीला वेग देणारा आणि देशाला जागतिक अंतराळ शक्ती बनविण्याच्या दिशेने महत्त्वाचा मैलाचा दगड मानला जात आहे.
चार टप्प्यांचे अत्याधुनिक रॉकेट
विक्रम-1 हे चार टप्प्यांचे (Four-Stage) रॉकेट आहे. प्रत्येक टप्पा स्वतंत्रपणे कार्य करून रॉकेटला आवश्यक वेग आणि उंची प्रदान करतो. या तंत्रज्ञानामुळे इंधनाचा कार्यक्षम वापर होतो आणि उपग्रह अचूक कक्षेत पोहोचवणे शक्य होते.
या रॉकेटची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे—
- चार टप्प्यांची अत्याधुनिक रचना
- जलद आणि गरजेनुसार (On-Demand) प्रक्षेपण सेवा
- लहान व मध्यम उपग्रहांसाठी विशेष डिझाइन
- कमी खर्चात व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपणाची क्षमता
- खासगी उद्योगाच्या माध्यमातून विकसित भारतीय तंत्रज्ञान
भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील सुधारणांचे फलित
गेल्या काही वर्षांत भारत सरकारने अंतराळ क्षेत्र खासगी कंपन्यांसाठी खुले केले आहे. यामुळे अनेक स्टार्टअप कंपन्यांनी रॉकेट, उपग्रह, प्रक्षेपण सेवा आणि अंतराळ तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर संशोधन सुरू केले आहे. स्कायरूट एरोस्पेस (Skyroot Aerospace) ही अशाच अग्रगण्य भारतीय स्टार्टअप कंपन्यांपैकी एक असून, विक्रम-1 चे यश भारताला जागतिक व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपण बाजारात आणखी सक्षम स्थान मिळवून देऊ शकते.
भारतीय स्टार्टअप्ससाठी मोठी संधी
विक्रम-1 चे यश केवळ एका रॉकेटपुरते मर्यादित नसून, भारतातील हजारो स्टार्टअप्ससाठी नवी प्रेरणा ठरू शकते. अंतराळ तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रोबोटिक्स, इलेक्ट्रॉनिक्स, एव्हिऑनिक्स, प्रगत उत्पादन (Advanced Manufacturing), डेटा अॅनालिटिक्स आणि उपग्रह सेवा अशा विविध क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगार आणि उद्योग संधी निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
‘भारतासोबत विक्रम-1′ मोहिमेचे आवाहन
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी विशेषतः देशातील युवकांना या ऐतिहासिक मोहिमेचे थेट प्रक्षेपण पाहण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांनी सर्व भारतीयांना #IndiaWithVikram1 हा हॅशटॅग वापरून स्कायरूट एरोस्पेसच्या टीमला शुभेच्छा देण्याचे आवाहन केले आहे.
भारताच्या अंतराळ स्वावलंबनाच्या दिशेने मोठे पाऊल
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) ने गेल्या अनेक दशकांत देशाला जागतिक स्तरावर ओळख मिळवून दिली आहे. आता खासगी उद्योगही त्या प्रवासात सहभागी होत असल्याने भारताची अंतराळ अर्थव्यवस्था (Space Economy) अधिक वेगाने विकसित होण्याची अपेक्षा आहे. विक्रम-1 चे यश भविष्यात अधिक खासगी रॉकेट, उपग्रह मोहिमा आणि जागतिक ग्राहकांसाठी प्रक्षेपण सेवांचे नवे दालन खुले करू शकते.
विद्यार्थी आणि करिअर मार्गदर्शन
विक्रम-1 चे प्रक्षेपण हे विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष क्षेत्रात करिअर करू इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरू शकते. अंतराळ क्षेत्रात पुढील अभ्यासासाठी आणि करिअरसाठी खालील अभ्यासक्रम उपयुक्त आहेत:
- एरोस्पेस इंजिनिअरिंग
- एव्हिऑनिक्स इंजिनिअरिंग
- मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग
- इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशन इंजिनिअरिंग
- कॉम्प्युटर सायन्स आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स
- रोबोटिक्स आणि ऑटोमेशन
- सॅटेलाइट टेक्नॉलॉजी
- स्पेस सायन्स
- डेटा सायन्स
- मटेरियल्स इंजिनिअरिंग
भारतातील वाढत्या खासगी अंतराळ उद्योगामुळे भविष्यात संशोधन संस्था, स्टार्टअप्स, संरक्षण क्षेत्र, उपग्रह तंत्रज्ञान आणि व्यावसायिक प्रक्षेपण सेवांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे विज्ञान शाखेतील विद्यार्थ्यांसाठी हे क्षेत्र अत्यंत आशादायी मानले जात आहे.
निष्कर्ष
विक्रम-1 चे पहिले ऑर्बिटल प्रक्षेपण हा केवळ एका रॉकेटचा प्रवास नसून, भारताच्या खासगी अंतराळ उद्योगाच्या नव्या पर्वाची सुरुवात आहे. (Skyroot Aerospace) स्कायरूट एरोस्पेसच्या या ऐतिहासिक मोहिमेमुळे भारत जागतिक स्पेस इकॉनॉमीमध्ये अधिक सक्षम स्थान मिळवण्याच्या दिशेने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल टाकत आहे. देशातील तरुणांची नवकल्पकता, स्टार्टअप संस्कृती आणि वैज्ञानिक क्षमता यांचे हे प्रभावी उदाहरण असून, भविष्यात भारताला अंतराळ क्षेत्रात जागतिक नेतृत्व मिळवून देण्याची क्षमता या मोहिमेत आहे.
सामाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
