नवी दिल्ली, 4 जून 2026: पंतप्रधान Narendra Modi यांनी गुरुवारी नवी दिल्लीतील हैदराबाद हाऊसमध्ये (Venezuela) व्हेनेझुएलाच्या कार्यवाहक राष्ट्राध्यक्ष Delcy Eloína Rodríguez Gómez यांची भेट घेतली. दोन्ही नेत्यांमध्ये भारत-व्हेनेझुएला द्विपक्षीय संबंध, ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार, गुंतवणूक आणि इतर महत्त्वाच्या क्षेत्रांतील सहकार्य वाढविण्याबाबत सविस्तर चर्चा झाली. डेल्सी रॉड्रिगेझ या 3 जून ते 7 जूनदरम्यान भारताच्या पाच दिवसीय दौऱ्यावर आहेत. बुधवारी त्या नवी दिल्लीत दाखल झाल्या असून या दौऱ्यादरम्यान त्या भारत सरकारमधील वरिष्ठ नेते, अधिकारी तसेच ऊर्जा क्षेत्रातील उद्योग प्रतिनिधींशीही चर्चा करणार आहेत. ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार्यावर विशेष भर– भारत आणि (Venezuela) व्हेनेझुएला यांच्यातील संबंधांमध्ये ऊर्जा क्षेत्राला विशेष महत्त्व आहे. जगातील सर्वात मोठ्या तेलसाठ्यांपैकी एक असलेल्या व्हेनेझुएलाकडून भारताने अलीकडील काळात कच्च्या तेलाची आयात वाढविली आहे. सध्या भारत हा व्हेनेझुएलाच्या तेलाचा प्रमुख ग्राहक देशांपैकी एक बनला असून, या पार्श्वभूमीवर रॉड्रिगेझ यांचा दौरा अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. दोन्ही देशांदरम्यान ऊर्जा सुरक्षा, तेल पुरवठा, गुंतवणूक, औषधनिर्माण, आरोग्यसेवा, वाहतूक आणि नवीकरणीय ऊर्जा या क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढविण्याच्या संधींचा शोध घेण्यात येत आहे.
सध्याच्या जागतिक परिस्थितीत (Venezuela) व्हेनेझुएला भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी किती महत्त्वाचा ठरू शकतो?
इराण-इस्रायल संघर्षामुळे होर्मुझ सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) तेल वाहतुकीवर गंभीर परिणाम झाला आहे. भारताच्या एकूण कच्च्या तेलाच्या आयातीपैकी सुमारे 40 टक्के तेल पूर्वी या मार्गाने येत होते. अशा परिस्थितीत भारताला पर्यायी आणि विश्वासार्ह तेलपुरवठादारांची आवश्यकता निर्माण झाली आहे. याच पार्श्वभूमीवर (Venezuela) व्हेनेझुएला भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ऊर्जा भागीदार म्हणून उदयास येत आहे. भारत हा जगातील तिसरा सर्वात मोठा तेल आयातदार देश असून, आपल्या गरजेपैकी सुमारे 90 टक्के कच्चे तेल आयात करतो. त्यामुळे पुरवठ्याचे विविधीकरण (Diversification) हे भारताच्या ऊर्जा धोरणाचे प्रमुख उद्दिष्ट बनले आहे.
(Venezuela) व्हेनेझुएलाकडे जगातील सर्वात मोठे सिद्ध (proven) तेलसाठे आहेत. अमेरिकेने 2026 मध्ये काही निर्बंध शिथिल केल्यानंतर व्हेनेझुएलाचे तेल उत्पादन आणि निर्यात पुन्हा वाढू लागली आहे. मे 2026 मध्ये व्हेनेझुएलाची तेल निर्यात 12.5 लाख बॅरल प्रतिदिन (bpd) इतकी झाली असून भारताकडे जाणाऱ्या तेलाची मात्रा 4.27 लाख बॅरल प्रतिदिनपर्यंत पोहोचली आहे. त्यामुळे भारत हा अमेरिकेनंतर व्हेनेझुएलाच्या तेलाचा सर्वात मोठा ग्राहक बनला आहे.
विशेष म्हणजे, व्हेनेझुएलाचे जड (Heavy) आणि उच्च सल्फरयुक्त कच्चे तेल भारतातील जामनगरसारख्या अत्याधुनिक रिफायनऱ्यांमध्ये प्रक्रिया करता येते. त्यामुळे Reliance Industries आणि इतर भारतीय रिफायनऱ्यांना तुलनेने स्वस्त दरात कच्चे तेल उपलब्ध होऊ शकते. मध्यपूर्वेतील पुरवठा संकटाच्या काळात व्हेनेझुएलाकडून मोठ्या प्रमाणात तेल आयात केल्यास भारताला किंमतीतील अस्थिरतेपासून काही प्रमाणात संरक्षण मिळू शकते.
याशिवाय, भारताची सरकारी कंपनी ONGC Videsh ची व्हेनेझुएलातील तेल क्षेत्रांमध्ये आधीपासून गुंतवणूक आहे. सॅन क्रिस्टोबल आणि कॅराबोबो-1 या प्रकल्पांमधील भारतीय सहभाग भविष्यात वाढविण्याची चर्चा सुरू आहे. त्यामुळे भारताला केवळ तेल खरेदीदार म्हणून नव्हे तर उत्पादन प्रक्रियेतही भागीदार होण्याची संधी मिळू शकते. अशा प्रकारचे दीर्घकालीन सहकार्य भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेला अधिक मजबूत करू शकते.
सध्याच्या जागतिक ऊर्जा संकटात दक्षिण अमेरिका, विशेषतः (Venezuela) व्हेनेझुएला, ब्राझील आणि गयाना हे देश मध्यपूर्वेच्या पर्याय म्हणून पुढे येत आहेत. जागतिक बाजारात तेलाचा तुटवडा निर्माण झाल्यास व्हेनेझुएला अतिरिक्त पुरवठा देऊ शकणाऱ्या मोजक्या देशांपैकी एक आहे. त्यामुळे भारतासाठी व्हेनेझुएला हा केवळ आणखी एक तेल पुरवठादार नसून, मध्यपूर्वेवरील अवलंबित्व कमी करणारा आणि ऊर्जा पुरवठ्याचे स्रोत विविध करणारा धोरणात्मक भागीदार ठरू शकतो.
तथापि, काही आव्हानेही आहेत. व्हेनेझुएला भारतापासून भौगोलिकदृष्ट्या दूर असल्याने वाहतूक खर्च जास्त येतो. तसेच आंतरराष्ट्रीय निर्बंध, विमा खर्च आणि राजकीय अनिश्चितता यांचा परिणाम तेल व्यापारावर होऊ शकतो. त्यामुळे व्हेनेझुएला हा रशिया किंवा मध्यपूर्वेचा पूर्ण पर्याय ठरू शकत नसला, तरी जागतिक अस्थिरतेच्या काळात भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाचा “ऊर्जा सुरक्षा बफर” म्हणून त्याची भूमिका निश्चितच वाढत आहे.
जानेवारीतील दूरध्वनी चर्चेनंतर प्रत्यक्ष भेट
यावर्षी 30 जानेवारी रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि डेल्सी रॉड्रिगेझ यांच्यात दूरध्वनीद्वारे चर्चा झाली होती. त्यावेळी दोन्ही नेत्यांनी व्यापार, गुंतवणूक, ऊर्जा, डिजिटल तंत्रज्ञान, आरोग्य, कृषी आणि लोकांमधील संपर्क वाढविण्यासाठी सहकार्य अधिक दृढ करण्यावर सहमती दर्शविली होती. सद्य भेट ही त्या चर्चेचा पुढील टप्पा मानली जात आहे.
ग्लोबल साऊथसाठी भारत आणि (Venezuela) व्हेनेझुएला यांचा सहकार्याचा संदेश
भारत आणि (Venezuela) व्हेनेझुएला हे दोन्ही देश “ग्लोबल साऊथ” अर्थात आशिया, आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेतील विकसनशील राष्ट्रांच्या हितसंबंधांचे प्रतिनिधित्व करणारे महत्त्वाचे भागीदार आहेत. गेल्या काही वर्षांत जागतिक राजकारण, व्यापार, ऊर्जा आणि हवामान बदलासारख्या मुद्द्यांवर विकसित आणि विकसनशील देशांमधील दरी वाढत असताना, भारत आणि व्हेनेझुएला यांनी बहुध्रुवीय (Multipolar) जागतिक व्यवस्थेचे समर्थन करत विकसनशील राष्ट्रांचा आवाज अधिक प्रभावीपणे जगासमोर मांडण्याची भूमिका घेतली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघ, जी-77, नॉन-अलाइन्ड मूव्हमेंट (NAM) आणि इतर आंतरराष्ट्रीय मंचांवर दोन्ही देशांनी सार्वभौमत्वाचा आदर, विकासासाठी समान संधी, न्याय्य व्यापार व्यवस्था आणि ऊर्जा सुरक्षेच्या प्रश्नांवर समान भूमिका मांडली आहे.
सध्याच्या जागतिक परिस्थितीत ऊर्जा, अन्नसुरक्षा, हवामान वित्तपुरवठा आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण हे ग्लोबल साऊथमधील देशांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे विषय बनले आहेत. भारत हा जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक असून, व्हेनेझुएलाकडे जगातील सर्वात मोठे सिद्ध तेलसाठे आहेत. त्यामुळे दोन्ही देशांमधील सहकार्य केवळ द्विपक्षीय संबंधांपुरते मर्यादित नसून इतर विकसनशील राष्ट्रांसाठीही एक आदर्श ठरू शकते. ऊर्जा क्षेत्रातील भागीदारीद्वारे विकसनशील देशांनी परस्पर सहकार्य वाढवून जागतिक पुरवठा साखळीतील अस्थिरतेवर मात करता येते, असा संदेश या सहकार्यामधून दिला जात आहे.
भारताने आपल्या G20 अध्यक्षपदाच्या काळात “Voice of Global South” या उपक्रमाद्वारे विकसनशील देशांच्या समस्या आणि अपेक्षा जागतिक पटलावर मांडल्या होत्या. त्याच धर्तीवर भारत आणि व्हेनेझुएला यांच्यातील वाढते संबंध हे जागतिक निर्णयप्रक्रियेत ग्लोबल साऊथचा प्रभाव वाढविण्याच्या प्रयत्नांचे प्रतीक मानले जात आहेत. दोन्ही देश आर्थिक विकास, ऊर्जा सुरक्षा, शाश्वत विकास, डिजिटल परिवर्तन आणि दक्षिण-दक्षिण सहकार्य (South-South Cooperation) यांना प्रोत्साहन देण्याच्या भूमिकेत आहेत.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि व्हेनेझुएलाच्या कार्यवाहक राष्ट्राध्यक्ष डेल्सी रॉड्रिगेझ यांच्यातील अलीकडील चर्चेनेही हा संदेश अधिक दृढ केला आहे की, बदलत्या जागतिक परिस्थितीत विकसनशील राष्ट्रांनी एकमेकांच्या क्षमतांचा उपयोग करून परस्पर हितसंबंध जपले पाहिजेत. भारत आणि व्हेनेझुएला यांचे सहकार्य हे केवळ दोन देशांमधील संबंध नसून, अधिक न्याय्य, संतुलित आणि सर्वसमावेशक जागतिक व्यवस्थेसाठी ग्लोबल साऊथच्या एकात्मतेचे आणि सामूहिक नेतृत्वाचे प्रतीक म्हणून पाहिले जात आहे.
भारत- (Venezuela) व्हेनेझुएला संबंधांसाठी महत्त्वाचा दौरा
विश्लेषकांच्या मते, डेल्सी रॉड्रिगेझ यांचा भारत दौरा हा केवळ राजनैतिक शिष्टाचारापुरता मर्यादित नसून ऊर्जा आणि आर्थिक सहकार्याच्या नव्या संधी निर्माण करणारा ठरू शकतो. जागतिक ऊर्जा बाजारातील अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर भारतासाठी तेलपुरवठ्याचे स्रोत विविध करण्याची गरज वाढली आहे. अशा वेळी (Venezuela) व्हेनेझुएलासोबतचे संबंध अधिक दृढ करणे भारताच्या दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षेसाठी महत्त्वाचे मानले जात आहे. या बैठकीमुळे भारत-व्हेनेझुएला संबंधांना नवीन गती मिळण्याची अपेक्षा असून आगामी काळात ऊर्जा, व्यापार आणि गुंतवणुकीच्या क्षेत्रात अनेक महत्त्वाचे करार व उपक्रम पुढे येण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
