कोल्हापूर : ऐतिहासिक Vishalgad Fort परिसरात होणाऱ्या मलिक रेहान उरूसावरून पुन्हा एकदा वातावरण तापले असून, हिंदू एकता आंदोलन संघटनेने उरूसाला परवानगी देऊ नये, अशी मागणी करत जिल्हाधिकारी कार्यालयाबाहेर जोरदार आंदोलन केले. या आंदोलनामुळे परिसरात काही काळ तणावपूर्ण परिस्थिती निर्माण झाली होती. आंदोलनकर्त्यांनी प्रशासनाविरोधात घोषणाबाजी करत, विशालगड परिसरातील कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रश्न उपस्थित केला. उरूसासाठी परवानगी दिल्यास मोठ्या प्रमाणावर गर्दी होऊन सामाजिक तणाव निर्माण होऊ शकतो, असा दावा संघटनेच्या पदाधिकाऱ्यांनी केला आहे.
Vishalgad : “कायदा व सुव्यवस्था बिघडू शकते” – आंदोलनकर्त्यांचा दावा
हिंदू एकता आंदोलन संघटनेच्या कार्यकर्त्यांनी जिल्हाधिकाऱ्यांना निवेदन सादर करत म्हटले की, विशालगड हा ऐतिहासिक आणि संवेदनशील वारसा स्थळ आहे. येथे मोठ्या प्रमाणावर धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केल्यास कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता आहे. संघटनेच्या नेत्यांनी असा आरोप केला की, मागील काही वर्षांत विशालगड परिसरात धार्मिक आणि सामाजिक तणावाच्या घटना घडल्या आहेत. त्यामुळे प्रशासनाने परिस्थिती गांभीर्याने घेऊन उरूसाला परवानगी नाकारावी.
पोलिस प्रशासन सतर्क
वाद वाढत असल्यामुळे पोलिस प्रशासनानेही परिस्थितीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यास सुरुवात केली आहे. आंदोलनादरम्यान जिल्हाधिकारी कार्यालय परिसरात अतिरिक्त पोलिस बंदोबस्त तैनात करण्यात आला होता. पोलिस अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, कोणालाही कायदा हातात घेऊ दिला जाणार नाही आणि शांतता भंग करण्याचा प्रयत्न झाल्यास कठोर कारवाई करण्यात येईल.
(Vishalgad) विशालगडाचे ऐतिहासिक महत्त्व
विशालगड हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाशी संबंधित अत्यंत महत्त्वाचा किल्ला मानला जातो. त्यामुळे या ठिकाणाशी भावनिक आणि ऐतिहासिक भावना जोडलेल्या आहेत. याच कारणामुळे येथे होणाऱ्या धार्मिक कार्यक्रमांबाबत वेळोवेळी वाद निर्माण होत असल्याचे पाहायला मिळते. इतिहास अभ्यासकांच्या मते, विशालगड हा मराठा साम्राज्याच्या लढायांमध्ये महत्त्वाचा किल्ला होता आणि आजही हजारो पर्यटक व शिवभक्त येथे भेट देतात.
(Vishalgad) विशालगडावरील मलिक रेहान कोण होते? उरूसाची खरी इतिहासकथा काय सांगते?
महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक Vishalgad Fort येथे असलेल्या “हजरत पीर मलिक रेहान” दर्ग्याभोवती गेल्या काही वर्षांत मोठा वाद निर्माण झाला आहे. मात्र या वादामागील इतिहास अनेक शतकांपूर्वीचा आहे. “मलिक रेहान” नेमके कोण होते, त्यांचा विशालगडाशी काय संबंध होता आणि येथे उरूस कधीपासून भरतो, याबाबत इतिहासकार आणि स्थानिक परंपरांमध्ये विविध उल्लेख आढळतात.
मलिक रेहान कोण होते?
ऐतिहासिक नोंदींनुसार “हजरत मलिक रेहान” किंवा “मलिक रेहान मीरासाहेब” हे दख्खनमधील मुस्लिम सुफी परंपरेशी संबंधित व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. विशालगडावर असलेल्या त्यांच्या दर्ग्याचा उल्लेख जुन्या गॅझेटिअर नोंदींमध्येही आढळतो. ब्रिटिश काळातील कोल्हापूर गॅझेटिअरमध्ये विशालगडावरील मशिद आणि “हजरत मलिक रेहान” यांच्या थडग्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. त्या नोंदीप्रमाणे, येथे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही समाजातील लोक भेट देत असत आणि दरवर्षी “उरूस” भरत असे.
(Vishalgad) विशालगडावर दर्गा कसा आला?
इतिहासानुसार विशालगडावर बहामनी आणि नंतर आदिलशाही सत्तेचा प्रभाव जवळपास १९० वर्षे होता. त्या काळात किल्ल्यावर काही इस्लामी वास्तू, मशिदी आणि दर्गे निर्माण झाले. मलिक रेहान यांचा दर्गा त्याच काळातील असल्याचे काही इतिहास संशोधक सांगतात. यानंतर १६५९ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी किल्ला जिंकून “खेळणा” किल्ल्याचे नाव बदलून “विशालगड” ठेवले. मात्र किल्ल्यावर असलेल्या काही जुन्या धार्मिक वास्तू तशाच राहिल्या.
मध्ययुगीन काळात जेव्हा एकीकडे धर्मांध आक्रमणकारी हिंदू भूमीवर ताबा मिळवून हिंदूंची मंदिरे व प्रतीके सर्रास नष्ट करत होते तेव्हा राजे छत्रपती शिवाजी यांनी मात्र सर्व धर्माचा मान राखला
मध्ययुगीन काळात काही इस्लामी सुलतान, आक्रमक किंवा राजवटींनी युद्धांदरम्यान मंदिरे पाडली, धार्मिक प्रतीके नष्ट केली किंवा विजयाचे प्रतीक म्हणून धार्मिक स्थळांमध्ये बदल केले. भारतातील अनेक इतिहासकारांनी याची नोंद केली आहे. काशी, मथुरा, सोमनाथ यांसारखी उदाहरणे वारंवार चर्चेत येतात. त्या काळातील राजकीय सत्ता, धार्मिक वर्चस्व आणि युद्धनीती यांचा त्यात मोठा भाग होता.परंतु दुसऱ्या बाजूला Chhatrapati Shivaji Maharaj यांचे व्यक्तिमत्त्व विशेष ठरते कारण त्यांनी स्वराज्य स्थापनेच्या संघर्षात अनेक युद्धे लढली, परंतु सामान्य मुस्लिम समाज किंवा मशिदींवर सूडभावनेने हल्ला करण्याचे धोरण स्वीकारले नाही. अनेक इतिहासकारांच्या मते, शिवाजी महाराजांनी:
- मशिदींचा अपमान करू नये,
- कुराणाचा आदर राखावा,
- स्त्रियांना त्रास देऊ नये,
असे आदेश आपल्या सैन्याला दिले होते.
विशालगड हे त्याचे उदाहरण मानले जाते. शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये आदिलशाहीकडून किल्ला जिंकल्यानंतर किल्ल्यावर आधीपासून असलेल्या काही दर्गे, मशिदी किंवा इस्लामी वास्तू पूर्णपणे नष्ट केल्याची ठोस ऐतिहासिक नोंद आढळत नाही. त्यामुळे अनेक लोक म्हणतात की महाराजांचा संघर्ष “धर्माविरुद्ध” नसून “अन्यायकारक सत्तेविरुद्ध” होता.
शिवाजी महाराजांचे मोठेपण अनेक इतिहासकार या गोष्टीत मानतात की:
- त्यांनी हिंदवी स्वराज्याची संकल्पना मांडली,
- स्थानिक जनतेचे संरक्षण केले,
- आणि धार्मिक अस्मिता जपत प्रशासनात अनेक मुस्लिम अधिकारी व सैनिकांनाही स्थान दिले.
म्हणूनच आजही विविध विचारांचे लोक त्यांना केवळ एका धर्माचे नव्हे, तर न्यायप्रिय आणि दूरदर्शी राजा म्हणून पाहतात
उरूस कधीपासून भरतो?
कोल्हापूर गॅझेटिअरमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, विशालगडावर मलिक रेहान यांच्या दर्ग्याचा उरूस अनेक दशकांपासून भरत असल्याचे नोंदीत दिसते. जुन्या सरकारी दस्तऐवजांमध्ये “दरवर्षी झिलहज्ज महिन्यात उरूस भरतो” असा उल्लेख आहे. त्या काळात या उरूसाला ३०० ते ४०० लोक उपस्थित राहत असत. स्थानिकांच्या मते, हा उरूस अनेक पिढ्यांपासून सुरू आहे आणि महाराष्ट्रासह कर्नाटकातूनही भाविक येथे येतात. काही मुस्लिम तसेच हिंदू भक्तही “मलिक बाबा” यांच्याबद्दल श्रद्धा व्यक्त करतात.
उरूसावर वाद का निर्माण झाला?
गेल्या काही वर्षांत विशालगडावरील अतिक्रमण, धार्मिक कार्यक्रम, पशुबळी आणि ऐतिहासिक वारसा संवर्धन या मुद्द्यांवरून वाद तीव्र झाले. हिंदुत्ववादी संघटनांनी विशालगड हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाशी संबंधित किल्ला असल्याने येथे धार्मिक कार्यक्रमांना मर्यादा घालाव्यात, अशी मागणी केली. दुसरीकडे दर्गा ट्रस्ट आणि स्थानिक भाविकांचा दावा आहे की, उरूस ही शेकडो वर्षांची परंपरा आहे आणि तो “गंगा-जमुनी तहजीब” अर्थात हिंदू-मुस्लिम सांस्कृतिक ऐक्याचे प्रतीक मानला जातो.
न्यायालय आणि प्रशासनाची भूमिका
अलीकडच्या काळात बॉम्बे हायकोर्टाने काही अटींसह उरूस आणि बकरी ईदसाठी पशुबळीला परवानगी दिली होती. मात्र प्रशासनाने विशालगड हा संरक्षित ऐतिहासिक स्मारक असल्याने अनेक निर्बंध लागू केले आहेत. रात्री मुक्कामबंदी, मर्यादित वेळेत प्रवेश आणि धार्मिक कार्यक्रमांवर नियंत्रण असे नियम लागू करण्यात आले आहेत.
इतिहास आणि वर्तमानातील संघर्ष
विशालगडावरील मलिक रेहान दर्गा हा इतिहास, श्रद्धा, राजकारण आणि वारसा संवर्धन यांच्या संघर्षाचे केंद्र बनला आहे. एका बाजूला शतकानुशतके सुरू असलेली धार्मिक परंपरा आहे, तर दुसऱ्या बाजूला ऐतिहासिक किल्ल्याच्या संवर्धनाचा प्रश्न आहे.
यामुळेच दरवर्षी उरूसाच्या काळात प्रशासन, न्यायालय, स्थानिक नागरिक आणि विविध संघटना यांच्यात तणावपूर्ण परिस्थिती निर्माण होताना दिसते.
अल्लाह शिवाय कोणत्याही मूर्ती, दगड, कबरेवर माथा न टेकवनाऱ्या इस्लाममध्ये उर्स करणे व कबरेवर चादर चढवणे चालते का ?
इस्लाममध्ये “उरूस” (Urs) म्हणजे एखाद्या सूफी संताच्या मृत्यूदिनानिमित्त त्याच्या कबरीवर किंवा दर्ग्यावर होणारा धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम. मात्र कबरपूजा, दर्ग्यावर चादर चढवणे, मदत मागणे, नवस करणे किंवा कबरीभोवती विशेष धार्मिक विधी करणे इस्लाममध्ये योग्य आहे का? यावर इस्लामी विद्वानांमध्ये मतभेद आहेत.
कुराण आणि हदीसनुसार काय?
१) इस्लाममध्ये थेट अल्लाहची उपासना महत्त्वाची
कुराणमध्ये स्पष्ट सांगितले आहे की उपासना फक्त अल्लाहसाठी असावी.
“आणि मशिदी या अल्लाहसाठी आहेत, म्हणून अल्लाहशिवाय दुसऱ्या कुणाला पुकारू नका.”
— सुरह अल-जिन्न 72:18
तसेच:
“आम्ही फक्त तुझीच उपासना करतो आणि तुझ्याकडूनच मदत मागतो.”
— सुरह अल-फातिहा 1:5
यामुळे अनेक इस्लामी विद्वान म्हणतात की कबरीवर जाऊन संतांकडे थेट मदत मागणे किंवा त्यांना अलौकिक शक्ती देणे इस्लामच्या तौहीद (एकेश्वरवाद) तत्त्वाच्या विरोधात जाऊ शकते.
२) कबरीला भेट देणे परवानगी आहे का?
हो. हदीसनुसार कबरीला भेट देण्यास परवानगी आहे, कारण त्यामुळे मृत्यूची आठवण होते.
प्रेषित मुहम्मद (स.) म्हणाले:
“मी तुम्हाला कबरींना भेट देण्यापासून रोखले होते, आता त्यांना भेट द्या, कारण त्यामुळे आखेरतची आठवण होते.”
— सहीह मुस्लिम
म्हणजेच कबरस्तानात जाऊन मृतांसाठी दुआ करणे मान्य आहे.
३) कुराणमध्ये उरूसचा उल्लेख आहे का?
नाही.
कुराण किंवा सहीह हदीसमध्ये “उरूस” साजरा करण्याची थेट पद्धत सांगितलेली नाही. ही नंतर सूफी परंपरेत विकसित झालेली सांस्कृतिक-धार्मिक प्रथा मानली जाते.
४) इस्लाममध्ये योग्य काय मानले जाते?
बहुतेक इस्लामी विद्वान या गोष्टी मान्य करतात:
- कबरीला साधी भेट देणे ✔️
- मृतांसाठी दुआ करणे ✔️
- मृतांची आठवण ठेवणे ✔️
पण या गोष्टींवर मतभेद आहेत:
- दर्ग्यावर उरूस ❓
- संतांकडे मदत मागणे ❓
- चादर/नवस/कव्वाली ❓
- कबरीभोवती धार्मिक विधी ❓
प्रशासनासमोर मोठे आव्हान
एकीकडे धार्मिक परंपरा आणि श्रद्धेचा प्रश्न तर दुसरीकडे कायदा व सुव्यवस्थेची जबाबदारी, अशा दुहेरी दबावात प्रशासन सापडले आहे. उरूसाला परवानगी द्यायची की नाही, याबाबत प्रशासन लवकरच निर्णय घेण्याची शक्यता आहे. दरम्यान, कोणत्याही प्रकारचा तणाव टाळण्यासाठी सर्व पक्षांनी शांतता राखावी आणि अफवांवर विश्वास ठेवू नये, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
.
