WhatsApp च्या ‘Username’ फीचरवर केंद्र सरकारचा ब्रेक; Meta ला नोटीस, सायबर फसवणुकीच्या धोक्यांमुळे भारतात रोलआउट थांबवण्याचे निर्देश

देशातील वाढत्या सायबर फसवणुकीच्या घटनांच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने Meta मालकीच्या WhatsApp ला मोठा झटका दिला आहे. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने (MeitY) WhatsApp च्या प्रस्तावित “Username” फीचरबाबत Meta ला औपचारिक नोटीस बजावत, भारतात हे फीचर सध्या सुरू करू नये, असे निर्देश दिले आहेत. तसेच, या फीचरमुळे सायबर गुन्ह्यांचा धोका कसा टाळला जाणार याबाबत तीन दिवसांत सविस्तर स्पष्टीकरण मागवण्यात आले आहे. सरकारच्या नोटीसमध्ये स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे की, प्रस्तावित Username फीचरमुळे ऑनलाइन फसवणूक, फिशिंग, डिजिटल अरेस्ट घोटाळे, बनावट ओळख (Impersonation) आणि Identity Spoofing यांसारख्या गुन्ह्यांचे प्रमाण वाढण्याची भीती आहे. त्यामुळे संबंधित सल्लामसलत पूर्ण होईपर्यंत हे फीचर भारतात लागू करू नये, असे Meta ला सांगण्यात आले आहे.

नेमके काय आहे WhatsApp चे Username फीचर?

आजपर्यंत WhatsApp वर कोणाशी संपर्क साधण्यासाठी त्याचा मोबाईल क्रमांक आवश्यक असतो. नवीन Username फीचर आल्यास वापरकर्त्यांना मोबाईल क्रमांकाऐवजी एक वेगळे Username (उदा. @name) तयार करता येईल.

यामुळे:

• मोबाईल नंबर शेअर करण्याची गरज कमी होईल.
• अनोळखी व्यक्तींना नंबर न देता संपर्क साधता येईल.
• गोपनीयतेत वाढ होईल, असा Meta चा दावा आहे.
• भविष्यात Instagram किंवा Facebook प्रमाणे Username आधारित संपर्क प्रणाली उपलब्ध होऊ शकते.

सरकारला नेमकी कोणती भीती वाटते?

MeitY च्या नोटीसमध्ये अनेक गंभीर मुद्द्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.

1. सरकारी अधिकारी बनून फसवणूक

सायबर गुन्हेगार @RBI_Official, @IncomeTaxIndia, @CBI_India, @Police_Help, @SBI_Care यांसारखी दिसायला अधिकृत वाटणारी Username तयार करू शकतात.

सामान्य नागरिक अशा खात्यांवर सहज विश्वास ठेवू शकतात.

2. Digital Arrest घोटाळ्यांना चालना

गेल्या दोन वर्षांत भारतात “Digital Arrest Scam” मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे.

या प्रकारात गुन्हेगार स्वतःला:

• CBI अधिकारी,
• पोलीस अधिकारी,
• ED अधिकारी,
• RBI अधिकारी

असे सांगून व्हिडिओ कॉल किंवा WhatsApp चॅटद्वारे लोकांना धमकावतात.

Username प्रणालीमुळे अशा बनावट ओळखी अधिक विश्वासार्ह वाटू शकतात, अशी सरकारची भीती आहे.

3. बँकांची बनावट खाती

सायबर गुन्हेगार:

• बँका,
• विमा कंपन्या,
• सरकारी योजना,
• UPI सेवा

यांच्या नावासारखी Username तयार करून नागरिकांना OTP, PIN किंवा KYC अपडेटच्या नावाखाली फसवू शकतात.

4. प्रसिद्ध व्यक्तींची बनावट ओळख

चित्रपट अभिनेते, खेळाडू, उद्योगपती, पत्रकार किंवा राजकीय नेत्यांच्या नावासारखी Username तयार करून लोकांची फसवणूक होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

5. Identity Spoofing

एका अक्षराचा किंवा चिन्हाचा छोटा फरक वापरून अगदी खऱ्यासारखी Username तयार केली जाऊ शकते.

उदाहरणार्थ:

• @StateBankIndia
• @State_Bank_India
• @StateBanklndia

अशा प्रकारच्या Username सामान्य वापरकर्त्याला सहज ओळखता येतीलच असे नाही.

सरकारने Meta ला काय विचारले?

नोटीसमध्ये Meta ला पुढील मुद्द्यांवर उत्तर देण्यास सांगितले आहे.

• Username प्रणालीची संपूर्ण माहिती.
• सुरक्षेसाठी कोणत्या उपाययोजना आहेत?
• फसवणूक कशी रोखणार?
• खोटी खाती कशी ओळखणार?
• प्रसिद्ध व्यक्ती व सरकारी संस्थांच्या नावांचे संरक्षण कसे करणार?
• भारतीय कायद्यांचे पालन कसे होणार?

तसेच, माहिती तंत्रज्ञान अधिनियम 2000, Information Technology (Intermediary Guidelines and Digital Media Ethics Code) Rules, 2021 आणि इतर लागू कायद्यांनुसार कारवाई का करू नये, याचेही स्पष्टीकरण मागवण्यात आले आहे.

Meta ची भूमिका काय?

Meta च्या म्हणण्यानुसार Username फीचरचे उद्दिष्ट गोपनीयता वाढवणे आहे.

कंपनीने काही महत्त्वाचे सुरक्षा उपाय असल्याचा दावा केला आहे.

त्यामध्ये:

• Username ठेवणे ऐच्छिक (Optional) असेल.
• Username सार्वजनिक शोधामध्ये सहज उपलब्ध नसेल.
• मोबाईल क्रमांक लपवता येईल.
• अतिरिक्त सुरक्षा नियंत्रण (जसे Username Key) उपलब्ध करून देण्याची योजना आहे.
• प्रसिद्ध व्यक्ती आणि संस्थांच्या नावांबाबत संरक्षणात्मक उपाय केले जात असल्याचे कंपनीचे म्हणणे आहे.

तरीही सरकार समाधानी का नाही?

सायबर सुरक्षा तज्ज्ञांच्या मते गोपनीयता वाढवणे हा सकारात्मक उद्देश असला, तरी भारतातील परिस्थिती वेगळी आहे.

कारणे:

• भारतात WhatsApp वापरकर्त्यांची संख्या ५० कोटींहून अधिक आहे.
• बहुतांश आर्थिक फसवणूक WhatsApp वरूनच सुरू होते.
• Digital Arrest प्रकार झपाट्याने वाढत आहेत.
• ग्रामीण भागात डिजिटल साक्षरता अजूनही मर्यादित आहे.
• अधिकृत दिसणाऱ्या Username वर लोक पटकन विश्वास ठेवू शकतात.

जगातील इतर अॅप्समध्ये Username आधीपासून

Username ही संकल्पना नवीन नाही.

ही सुविधा आधीपासूनच उपलब्ध आहे:

• Telegram
• Signal
• Discord
• X
• Instagram
• Facebook

मात्र WhatsApp वर आजपर्यंत मुख्य ओळख मोबाईल क्रमांक होती. त्यामुळे Username प्रणाली ही WhatsApp साठी मोठा बदल मानला जात आहे.

भारतात सायबर फसवणुकीचे वाढते संकट

गेल्या काही वर्षांत खालील प्रकार झपाट्याने वाढले आहेत.

• Digital Arrest
• KYC Scam
• Bank Verification Scam
• QR Code Scam
• WhatsApp OTP Scam
• Investment Scam
• Fake Customer Care Scam
• Fake Government Officer Scam

याच पार्श्वभूमीवर सरकार कोणतेही नवीन फीचर लागू करण्यापूर्वी त्याचे सखोल परीक्षण करू इच्छित आहे.

पुढे काय होणार?

Meta ला नोटीस मिळाल्यानंतर:

• तीन दिवसांत सविस्तर उत्तर द्यावे लागेल.
• सरकार आणि Meta यांच्यात पुढील चर्चा होईल.
• आवश्यक सुरक्षा उपायांवर सहमती झाल्यानंतरच भारतात Username फीचर सुरू करण्याबाबत निर्णय घेतला जाईल.
• समाधानकारक स्पष्टीकरण न मिळाल्यास माहिती तंत्रज्ञान कायद्यांतर्गत नियामक कारवाईचा विचार होऊ शकतो.

निष्कर्ष

WhatsApp चे Username फीचर हे एका बाजूला वापरकर्त्यांच्या गोपनीयतेसाठी महत्त्वाचे पाऊल मानले जात असले, तरी भारत सरकारच्या मते त्यातून बनावट ओळखी, फिशिंग, डिजिटल अरेस्ट आणि आर्थिक फसवणूक यांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे सरकारने “सुरक्षा प्रथम” ही भूमिका घेत Meta ला फीचरचा भारतातील रोलआउट तात्पुरता थांबवण्याचे निर्देश दिले आहेत. आता Meta चे स्पष्टीकरण, प्रस्तावित सुरक्षा उपाय आणि सरकारची पुढील भूमिका यावर या फीचरचे भारतातील भवितव्य अवलंबून असेल.

समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.

आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :

बातमीन्यूज