नवी दिल्ली — देशातील बहुतांश भागात (Heat Wave) उष्णतेची लाट अधिक तीव्र होत असल्याचे India Meteorological Department (IMD) ने जाहीर केले आहे. भारतीय हवामान खात्याच्या ताज्या अहवालानुसार, देशातील अनेक राज्यांमध्ये कमाल (दिवसाचे) तापमान ४० ते ४६ अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान नोंदवले जात आहे. विशेषतः उत्तर, मध्य आणि पश्चिम भारतात उष्णतेचा प्रकोप वाढताना दिसत आहे. IMD च्या माहितीनुसार, पश्चिम हिमालयीन प्रदेश, ईशान्य बिहार आणि ईशान्य भारतातील काही भाग वगळता उर्वरित देशात तापमानात लक्षणीय वाढ झाली आहे. या भागांमध्ये मात्र तापमान ३६ अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी राहिले असून तुलनेने हवामान सौम्य आहे. दरम्यान, सर्वाधिक तापमानाची नोंद Banda (पूर्व उत्तर प्रदेश) येथे ४७.६ अंश सेल्सिअस इतकी झाली आहे, जी या हंगामातील अत्यंत उच्च पातळी मानली जात आहे. या वाढत्या तापमानामुळे नागरिकांना प्रचंड उकाड्याचा सामना करावा लागत असून उष्माघाताचा धोका वाढला आहे. हवामान खात्याने नागरिकांना आवश्यक ती खबरदारी घेण्याचे आवाहन केले आहे. दुपारच्या वेळी घराबाहेर पडणे टाळावे, पुरेसे पाणी पिणे, हलके आणि सैल कपडे परिधान करणे, तसेच थेट उन्हात दीर्घकाळ राहणे टाळावे, अशा सूचना देण्यात आल्या आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, सध्या देशात सुरू असलेली उष्णतेची लाट पुढील काही दिवस कायम राहण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि आजाराने ग्रस्त व्यक्तींनी अधिक काळजी घेणे गरजेचे आहे.
Heat Wave – उष्णतेच्या लाटेमागील कारणे
देशभरात वाढलेल्या (Heat Wave) उष्णतेच्या लाटेमागे अनेक वैज्ञानिक कारणे जबाबदार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. India Meteorological Department च्या विश्लेषणानुसार, सध्या उत्तर व मध्य भारतात उच्च दाबाचे क्षेत्र (High Pressure System) निर्माण झाले असून त्यामुळे आकाश निरभ्र राहते आणि सूर्यकिरण थेट पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचतात. यामुळे जमिनीचे तापमान झपाट्याने वाढते. याशिवाय, राजस्थान व पाकिस्तानच्या भागातून येणारे गरम आणि कोरडे ‘लू’ वारे तापमान आणखी वाढवतात. प्री-मान्सून काळात जमिनीतील आर्द्रता कमी झाल्याने बाष्पीभवन कमी होते आणि त्यामुळे उष्णतेचा परिणाम अधिक तीव्र जाणवतो. हवामान बदल (Climate Change) हा देखील एक महत्त्वाचा घटक असून, वाढत्या हरितगृह वायूंमुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढत आहे, ज्यामुळे अशा उष्णतेच्या लाटा अधिक वारंवार आणि तीव्र होत आहेत. तसेच शहरी भागात ‘Urban Heat Island Effect’ मुळे काँक्रीटच्या इमारती व रस्ते उष्णता साठवून ठेवतात, ज्यामुळे शहरांमध्ये तापमान आणखी जास्त नोंदवले जाते.
Heat Wave – उष्णतेच्या लाटेमध्ये स्वतःची काळजी कशी घ्याल ?
उष्णतेच्या लाटेमध्ये स्वतःची काळजी घेण्यासाठी खालील करावयाच्या (Do’s) आणि टाळावयाच्या (Don’ts) गोष्टी लक्षात ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे:
करावयाच्या गोष्टी (Do’s)
- भरपूर पाणी प्या; तहान नसली तरी नियमित द्रवपदार्थ घ्या
- लिंबूपाणी, ताक, नारळपाणी यांसारखे थंड पेय घ्या
- हलके, सैल आणि फिकट रंगाचे सूती कपडे परिधान करा
- बाहेर पडताना टोपी, छत्री किंवा ओढणीचा वापर करा
- दुपारी १२ ते ४ या वेळेत शक्यतो घराबाहेर जाणे टाळा
- घर थंड ठेवण्यासाठी पडदे, पंखे किंवा कूलरचा वापर करा
- वृद्ध, लहान मुले आणि आजारी व्यक्तींची विशेष काळजी घ्या
- उन्हात काम करत असल्यास वारंवार विश्रांती घ्या
टाळावयाच्या गोष्टी (Don’ts)
- जास्त वेळ थेट उन्हात राहणे टाळा
- जड, तेलकट आणि मसालेदार अन्न सेवन टाळा
- कॅफिनयुक्त किंवा मद्यपान टाळा, यामुळे शरीरातील पाणी कमी होते
- रिकाम्या पोटी किंवा निर्जलीकरणाच्या अवस्थेत बाहेर जाऊ नका
- बंद गाडीत (car) मुले किंवा पाळीव प्राणी ठेवू नका
- अतिश्रम करणे किंवा उन्हात कठोर व्यायाम करणे टाळा
- शरीरात उष्णता वाढल्याची लक्षणे (डोकेदुखी, चक्कर, उलटी) दुर्लक्षित करू नका
या सूचनांचे पालन केल्यास उष्णतेच्या लाटेमुळे होणारे दुष्परिणाम मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकतात.
Heat Wave पासून बचावाचे अल्प व दीर्घकालीन उपाय
- दुपारच्या तीव्र उन्हात बाहेर जाणे टाळणे
- पुरेसे पाणी व द्रवपदार्थ घेणे
- हलके व सैल कपडे परिधान करणे
- तसेच शासनाने ‘हीट अॅक्शन प्लॅन’ लागू करून शीतल निवारा केंद्रे (Cooling Centers) उभारणे
- पाण्याचे टँकर आणि आरोग्य सेवा उपलब्ध करणे
- कामगारांसाठी कामाच्या वेळांमध्ये बदल करणे
- शाळांच्या वेळा समायोजित करणे
- दीर्घकालीन उपायांमध्ये Climate Change (हवामान बदल) कमी करण्यासाठी हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन घटवणे, मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण, शहरी भागात ‘Urban Heat Island’ प्रभाव कमी करण्यासाठी हिरवळीची वाढ, पांढऱ्या/प्रतिबिंबित छतांचा (cool roofs) वापर, जलसंधारण आणि शाश्वत शहरी नियोजन यावर भर देणे आवश्यक आहे. तसेच अक्षय ऊर्जा स्रोतांचा वापर वाढवणे आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली अंगीकारणे हेही दीर्घकाळात उष्णतेची तीव्रता कमी करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.
देशभरात वाढलेल्या उष्णतेच्या लाटेचा सामना करण्यासाठी तात्काळ (अल्पकालीन) आणि दीर्घकालीन उपाययोजना आवश्यक आहेत.
त्वरित व अल्पकालीन उपायांमध्ये –
एकूणच, एप्रिलच्या अखेरीस देशातील तापमानात झालेली ही वाढ चिंताजनक मानली जात असून, पुढील काळात हवामानातील बदलांवर सर्वांचे लक्ष लागले आहे.
हवामान विभागाच्या अधिकृत वेब्सासाईट साठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
