नवी दिल्ली (Hydrogen Train India) : भारतीय रेल्वेने पर्यावरणपूरक आणि ऊर्जा कार्यक्षम वाहतुकीच्या दिशेने ऐतिहासिक पाऊल टाकत देशातील पहिल्या स्वदेशी हायड्रोजन इंधनावर चालणाऱ्या रेल्वेगाडीला मंजुरी दिली आहे. उत्तर रेल्वेच्या जिंद–सोनीपत मार्गावर ही १० डब्यांची हायड्रोजन फ्युएल सेल आधारित ट्रेन लवकरच धावणार असून ती ताशी ७५ किलोमीटर वेगाने प्रवास करणार आहे. या ट्रेनमध्ये १२०० किलोवॅट क्षमतेची हायड्रोजन फ्युएल सेल प्रणाली बसविण्यात आली आहे. या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पामुळे भारत आता जर्मनी, जपान, चीन आणि अमेरिकेसारख्या हायड्रोजन तंत्रज्ञान वापरणाऱ्या मोजक्या देशांच्या यादीत सामील झाला आहे. हायड्रोजन आधारित रेल्वे तंत्रज्ञान अजून सुरुवातीच्या टप्प्यात असले तरी भविष्यातील स्वच्छ आणि शाश्वत वाहतूक व्यवस्थेचा हा महत्त्वाचा पाया मानला जात आहे.
(Hydrogen Train India) हायड्रोजन ट्रेन नेमकी कशी चालते?
हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानामध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून वीज निर्माण केली जाते. या प्रक्रियेत धूर किंवा कार्बन उत्सर्जन होत नाही; फक्त पाण्याची वाफ बाहेर पडते. त्यामुळे पारंपरिक डिझेल इंजिनांच्या तुलनेत हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे हरित आणि पर्यावरणस्नेही मानले जाते. रेल्वे मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, जिंद येथे विशेष हायड्रोजन साठवणूक आणि रिफ्युएलिंग केंद्र उभारण्यात आले आहे. येथे संकुचित हायड्रोजन गॅस सुरक्षितरीत्या साठवण्यासाठी आणि ट्रेनमध्ये भरण्यासाठी अत्याधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. या प्रकल्पाला पेट्रोलियम अँड एक्स्प्लोसिव्ह सेफ्टी ऑर्गनायझेशन (PESO) कडून आवश्यक परवानगीही मिळाली आहे.
Hydrogen Train मध्ये सुरक्षा व्यवस्थेला विशेष प्राधान्य
हायड्रोजन हे अत्यंत ज्वलनशील इंधन असल्याने सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्याधुनिक उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत. हायड्रोजन लीक डिटेक्टर, फ्लेम डिटेक्टर, २४x७ मॉनिटरिंग सिस्टम आणि प्रशिक्षित तांत्रिक कर्मचारी यांची नियुक्ती करण्यात आली आहे. सुरुवातीच्या टप्प्यात ट्रेनसोबत विशेष प्रशिक्षित अभियंतेही प्रवास करणार आहेत. रेल्वे अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, शाकूरबस्ती येथे देखभाल केंद्र तयार करण्यात आले असून आरडीएसओ (RDSO) कडून मंजूर ऑपरेशन आणि मेंटेनन्स मॅन्युअल लागू करण्यात आले आहेत. तसेच नियमित सुरक्षा ऑडिट आणि तपासणीची व्यवस्था करण्यात आली आहे.
‘ग्रीन रेल्वे’कडे भारताची वाटचाल – Hydrogen Train India
भारतीय रेल्वेने गेल्या काही वर्षांत कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर विद्युतीकरण मोहीम राबवली आहे. आता हायड्रोजन ट्रेनच्या माध्यमातून डिझेलवर अवलंबून असलेल्या मार्गांवर स्वच्छ ऊर्जा वापरण्याचा प्रयत्न सुरू झाला आहे. विशेषतः डोंगराळ, दुर्गम किंवा पूर्ण विद्युतीकरण न झालेल्या मार्गांसाठी ही तंत्रज्ञानक्रांती महत्त्वाची मानली जात आहे. रेल्वे तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात अशा ट्रेनचा वापर हेरिटेज रूट, पर्यटन मार्ग आणि दुर्गम भागांमध्ये वाढू शकतो. केंद्र सरकारच्या ‘नेट-झिरो कार्बन उत्सर्जन’ उद्दिष्टाच्या दिशेनेही हा प्रकल्प मोठा टप्पा मानला जात आहे.
जिंद–सोनीपत मार्ग का निवडला?
हरियाणातील जिंद–सोनीपत मार्ग हा या प्रकल्पासाठी ‘पायलट रूट’ म्हणून निवडण्यात आला आहे. या मार्गावर आधीच चाचण्या पूर्ण झाल्या असून ट्रेनची कार्यक्षमता, सुरक्षितता आणि इंधन वापर यांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. काही अहवालांनुसार, या ट्रेनचे ट्रायल रन मार्च महिन्यात यशस्वीपणे पूर्ण झाले होते.
Hydrogen Train India – भारतासाठी अभिमानाचा क्षण
हायड्रोजन ट्रेन प्रकल्पामुळे भारताने रेल्वे तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. ‘मेक इन इंडिया’ आणि स्वदेशी तंत्रज्ञानाला चालना देणारा हा प्रकल्प भविष्यात भारतीय रेल्वेला जागतिक स्तरावर नवीन ओळख देऊ शकतो. पर्यावरण संरक्षण, ऊर्जा बचत आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांचा संगम असलेली ही ट्रेन भारताच्या हरित भविष्याची नवी दिशा ठरत आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
