मुंबई | १२ नोव्हेंबर २०२६ : महाराष्ट्रासाठी अत्यंत अभिमानास्पद आणि आनंदाची बातमी समोर आली आहे. केंद्र सरकारच्या ‘स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार 2025-26’ मध्ये महाराष्ट्रातील (Navi Mumbai) नवी मुंबईने देशात प्रथम क्रमांक पटकावत ऐतिहासिक यश संपादन केले आहे. नवी दिल्ली येथील विज्ञान भवनात ११ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आयोजित भव्य पुरस्कार वितरण सोहळ्यात भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते नवी मुंबईचा गौरव करण्यात आला. विशेष म्हणजे, यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणात महाराष्ट्रातील अन्य चार शहरांनीही राष्ट्रीय स्तरावर उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. सांगली जिल्ह्यातील विटा शहराने २० हजार ते ५० हजार लोकसंख्येच्या गटात देशात प्रथम क्रमांक मिळवला. सातारा जिल्ह्यातील पाचगणीने २० हजारांपेक्षा कमी लोकसंख्येच्या गटात द्वितीय क्रमांक पटकावला. रत्नागिरीने स्वच्छ किनारी शहरांच्या श्रेणीत तृतीय क्रमांक मिळवला, तर पिंपरी-चिंचवड शहराला महाराष्ट्रातील ‘स्टेट फर्स्ट स्वच्छ सिटी’ हा सन्मान मिळाला. महाराष्ट्रातील पाच शहरांनी मिळवलेल्या या यशामुळे राज्याच्या स्वच्छता अभियानाला राष्ट्रीय स्तरावर मोठी ओळख मिळाली आहे.
Navi Mumbai सह महाराष्ट्रातील पाच शहरांची राष्ट्रीय स्तरावरील कामगिरी
स्वच्छ सर्वेक्षण पुरस्कार २०२५-२६ मध्ये महाराष्ट्रातील शहरांनी विविध श्रेणींमध्ये मिळवलेले मानांकन पुढीलप्रमाणे आहे.
| शहर | जिल्हा | मिळालेला सन्मान |
| नवी मुंबई (Navi Mumbai) | ठाणे | सुपर स्वच्छ लीगमध्ये देशात प्रथम |
| विटा | सांगली | २०,००० ते ५०,००० लोकसंख्या गटात प्रथम |
| पाचगणी | सातारा | २०,००० पेक्षा कमी लोकसंख्या गटात द्वितीय |
| रत्नागिरी | रत्नागिरी | स्वच्छ किनारी शहर श्रेणीत तृतीय |
| पिंपरी-चिंचवड | पुणे | महाराष्ट्रातील प्रथम स्वच्छ शहर |
(Navi Mumbai) नवी मुंबईचा देशात डंका; सुपर स्वच्छ लीगमध्ये प्रथम क्रमांक
महाराष्ट्राची उपराजधानी नसली तरी नियोजनबद्ध शहरी विकासासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या (Navi Mumbai) नवी मुंबईने स्वच्छतेच्या क्षेत्रात देशभरात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. स्वच्छ सर्वेक्षण २०२५-२६ मध्ये नवी मुंबई महानगरपालिकेने ‘सुपर स्वच्छ लीग’ या विशेष श्रेणीत देशात प्रथम क्रमांक मिळवला. गुजरातमधील सुरत शहराने द्वितीय, तर आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा शहराने तृतीय क्रमांक मिळवला. विशेष म्हणजे, मागील वर्षी नवी मुंबई या श्रेणीत तिसऱ्या क्रमांकावर होती. यंदा दोन स्थानांची झेप घेत नवी मुंबईने अव्वल स्थान पटकावले आहे. नवी मुंबईच्या या यशामागे महानगरपालिकेचे नियोजन, नियमित स्वच्छता मोहीम, घनकचरा व्यवस्थापन आणि नागरिकांचा सक्रिय सहभाग महत्त्वाचा ठरला आहे. शहरातील कचऱ्याचे वर्गीकरण, घराघरांतून कचरा संकलन, कचऱ्यावर शास्त्रोक्त प्रक्रिया, सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता आणि स्वच्छता नियमांची प्रभावी अंमलबजावणी या बाबींवर विशेष लक्ष देण्यात आले. महानगरपालिका आयुक्त कैलास शिंदे, महापौर सुजाता पाटील आणि उपमहापौर दशरथ भगत यांच्यासह महानगरपालिकेच्या अधिकारी-कर्मचाऱ्यांनी हा पुरस्कार स्वीकारला. या यशाचे श्रेय नागरिक, स्वच्छता कर्मचारी आणि लोकप्रतिनिधींच्या सामूहिक प्रयत्नांना देण्यात आले आहे.
सांगली जिल्ह्यातील विटा शहर देशात प्रथम
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण आणि निमशहरी भागासाठी अभिमानाची बाब म्हणजे सांगली जिल्ह्यातील विटा शहरानेही राष्ट्रीय स्तरावर मोठे यश मिळवले आहे. २० हजार ते ५० हजार लोकसंख्या असलेल्या शहरांच्या श्रेणीत विटा नगरपरिषदेने देशात प्रथम क्रमांक पटकावला आहे. लहान शहरांमध्ये मर्यादित मनुष्यबळ आणि साधनसामग्री उपलब्ध असतानाही स्वच्छता व्यवस्थापन, कचरा संकलन, सार्वजनिक स्वच्छता आणि नागरिकांचा सहभाग यांच्या माध्यमातून मोठे यश मिळवता येऊ शकते, हे विटा शहराने दाखवून दिले आहे. विटा शहराच्या या कामगिरीमुळे सांगली जिल्ह्याचा आणि संपूर्ण महाराष्ट्राचा गौरव झाला आहे.
साताऱ्यातील पाचगणीला देशात द्वितीय क्रमांक
निसर्गरम्य पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या सातारा जिल्ह्यातील पाचगणी शहरानेही स्वच्छतेच्या बाबतीत उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. २० हजारांपेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या शहरांच्या श्रेणीत पाचगणीने देशात द्वितीय क्रमांक मिळवला आहे. पर्यटनाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या पाचगणी शहरात दरवर्षी मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. त्यामुळे शहरातील रस्ते, सार्वजनिक ठिकाणे, पर्यटनस्थळे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे हे स्थानिक प्रशासनासमोरील महत्त्वाचे आव्हान असते. अशा परिस्थितीत राष्ट्रीय स्तरावर मिळवलेले हे यश पाचगणी नगरपालिकेच्या स्वच्छता व्यवस्थापनासाठी महत्त्वपूर्ण मानले जात आहे.
रत्नागिरीला स्वच्छ किनारी शहर श्रेणीत तृतीय क्रमांक
कोकणातील निसर्गसौंदर्य आणि समुद्रकिनाऱ्यांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या रत्नागिरी शहरानेही राष्ट्रीय स्तरावर महाराष्ट्राचा गौरव वाढवला आहे. स्वच्छ कोस्टल टाऊन अर्थात स्वच्छ किनारी शहरांच्या श्रेणीत रत्नागिरीने देशात तृतीय क्रमांक पटकावला आहे. यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणात प्रथमच किनारी शहरांसाठी स्वतंत्र पुरस्कार श्रेणी समाविष्ट करण्यात आली होती. समुद्रकिनाऱ्यांची स्वच्छता, किनारी भागातील कचरा व्यवस्थापन, समुद्रातील प्रदूषण रोखणे आणि पर्यावरणाचे संरक्षण या दृष्टीने किनारी शहरांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे. या श्रेणीत ओडिशातील पुरीने प्रथम, केरळमधील अलप्पुझाने द्वितीय, तर महाराष्ट्रातील रत्नागिरीने तृतीय क्रमांक मिळवला. रत्नागिरीच्या या यशामुळे कोकणातील स्वच्छता आणि पर्यावरण संवर्धनाच्या प्रयत्नांना राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली आहे.
पिंपरी-चिंचवड महाराष्ट्रातील प्रथम स्वच्छ शहर
पुणे जिल्ह्यातील पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिकेलाही यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणात विशेष सन्मान मिळाला आहे. ‘स्टेट फर्स्ट स्वच्छ सिटी ऑफ महाराष्ट्र’ अर्थात महाराष्ट्रातील प्रथम स्वच्छ शहर म्हणून पिंपरी-चिंचवडची निवड करण्यात आली आहे. शहरातील घनकचरा व्यवस्थापन, स्वच्छता सेवा, सार्वजनिक ठिकाणांची देखभाल आणि स्वच्छता व्यवस्थेतील सातत्यपूर्ण सुधारणा या दृष्टीने हा सन्मान महत्त्वाचा आहे. औद्योगिक आणि वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरी भागात स्वच्छता राखण्याचे आव्हान मोठे असते. अशा परिस्थितीत पिंपरी-चिंचवडने मिळवलेले यश उल्लेखनीय आहे.
स्वच्छ सर्वेक्षण २०२५-२६ नेमके काय आहे?
स्वच्छ सर्वेक्षण हा केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालयाच्या (Ministry of Housing and Urban Affairs) अंतर्गत राबवला जाणारा देशव्यापी शहरी स्वच्छता मूल्यांकन उपक्रम आहे. स्वच्छ भारत अभियानाच्या शहरी घटकांतर्गत शहरांमध्ये स्वच्छतेबाबत स्पर्धात्मक वातावरण निर्माण करणे, कचरा व्यवस्थापन सुधारणे, नागरिकांचा सहभाग वाढवणे आणि शहरी स्वच्छता सेवांचा दर्जा उंचावणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. यंदाचे स्वच्छ सर्वेक्षण हे या उपक्रमाचे दहावे वर्ष होते. ‘स्वच्छतेची नवी पहल – बढाएं हाथ, करें सफाई साथ’ ही संकल्पना यंदाच्या सर्वेक्षणासाठी ठेवण्यात आली होती. २०१६ मध्ये केवळ ७३ शहरांपासून सुरू झालेल्या या सर्वेक्षणाचा विस्तार आता २०२५-२६ मध्ये देशातील ४,७५१ शहरांपर्यंत झाला आहे.
यंदाच्या स्वच्छ सर्वेक्षणात कोणते निकष तपासण्यात आले?
यंदाच्या सर्वेक्षणात देशभरातील शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे ४३ निकषांच्या आधारे मूल्यांकन करण्यात आले. हे निकष १० प्रमुख क्षेत्रांमध्ये विभागण्यात आले होते.
१. कचऱ्याचे ओला आणि सुका असे वर्गीकरण (Waste Segregation).
२. घराघरांतून कचरा संकलन आणि वाहतूक (Collection and Transportation).
३. घनकचरा व्यवस्थापन आणि शास्त्रोक्त प्रक्रिया (Solid Waste Management).
४. शहरातील दृश्यमान स्वच्छता (Visible Cleanliness).
५. सार्वजनिक स्वच्छतागृहांची उपलब्धता आणि स्वच्छता (Access to Sanitation).
६. मलनिस्सारण आणि गाळ व्यवस्थापन सेवांचे यांत्रिकीकरण (Mechanisation of Desludging Services).
७. संस्थात्मक व्यवस्था आणि स्वच्छता परिसंस्थेचे बळकटीकरण.
८. वापरलेल्या पाण्याचे व्यवस्थापन (Used Water Management).
९. स्वच्छतेविषयी जनजागृती आणि नागरिकांचा सहभाग (Advocacy for Swachhata).
१०. स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे कल्याण, नागरिकांचा अभिप्राय आणि तक्रार निवारण व्यवस्था.
या सर्वेक्षणासाठी देशभरात ३,००० पेक्षा अधिक प्रशिक्षित मूल्यांकनकर्त्यांची नियुक्ती करण्यात आली होती. प्रत्यक्ष क्षेत्रीय तपासणी, GPS आधारित निरीक्षण आणि डिजिटल पद्धतीने पुराव्यांची पडताळणी करण्यात आली.
स्वच्छ सर्वेक्षण २०२५-२६ : देशातील इतर प्रमुख विजेते
यंदाच्या सर्वेक्षणात महाराष्ट्रासह देशातील अनेक शहरांनी विविध श्रेणींमध्ये उल्लेखनीय यश मिळवले.
| श्रेणी | प्रथम क्रमांक | द्वितीय क्रमांक | तृतीय क्रमांक |
| सुपर स्वच्छ लीग | नवी मुंबई | सुरत | विजयवाडा |
| १० लाखांपेक्षा अधिक लोकसंख्या | विशाखापट्टणम | जबलपूर | लखनऊ |
| ३ ते १० लाख लोकसंख्या | उज्जैन | चंदीगड | गुंटूर |
| ५० हजार ते ३ लाख लोकसंख्या | देवास | नवी दिल्ली नगर परिषद | सागर |
| २० हजार ते ५० हजार लोकसंख्या | विटा | असिका | पणजी |
| २० हजारांपेक्षा कमी लोकसंख्या | बिल्हा | पाचगणी | बुधनी |
| स्वच्छ नदीकिनारी शहर | रीवा | बिलासपूर | वाराणसी |
| स्वच्छ किनारी शहर | पुरी | अलप्पुझा | रत्नागिरी |
| स्वच्छ हिमालयीन शहर | रुद्रपूर | जम्मू | शोपियां |
विशेष नोंद: सुपर स्वच्छ लीग आणि लोकसंख्येवर आधारित शहरांच्या श्रेणी या स्वतंत्र आहेत. त्यामुळे नवी मुंबईचे पहिले स्थान हे सुपर स्वच्छ लीगमधील अव्वल स्थान आहे.
देशभरात स्वच्छतेच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती
केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्री मनोहर लाल यांनी पुरस्कार सोहळ्यात देशातील स्वच्छता व्यवस्थेतील प्रगतीची आकडेवारी सादर केली.
त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार:
- २०१४ मध्ये शहरी कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्याचे प्रमाण १६ टक्के होते. आता ते ८० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले आहे.
- घराघरांतून कचरा संकलनाचे प्रमाण २०१४ मधील ४४ टक्क्यांवरून ९६ टक्क्यांपेक्षा अधिक झाले आहे.
- यंदाच्या सर्वेक्षणात देशातील ४,७५१ शहरांचा समावेश करण्यात आला.
- तब्बल २.७० कोटी नागरिकांनी स्वच्छ सर्वेक्षणात अभिप्राय नोंदवला.
- १,७०० पेक्षा अधिक लहान शहरांनी मागील वर्षाच्या तुलनेत आपली कामगिरी सुधारली.
- ३५० पेक्षा अधिक शहरांनी ५०० हून अधिक स्थानांची सुधारणा केली.
जुन्या कचरा डेपोच्या पुनर्विकासामुळे जवळपास ११ हजार एकर शहरी जमीन पुन्हा उत्पादक वापरासाठी उपलब्ध झाल्याची माहितीही मंत्र्यांनी दिली.
राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांचा स्वच्छतेबाबत महत्त्वाचा संदेश
पुरस्कार वितरण सोहळ्यात राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी स्वच्छतेचे महत्त्व अधोरेखित केले. स्वच्छता ही केवळ सार्वजनिक ठिकाणांचे सौंदर्य टिकवण्याची बाब नसून ती नागरिकांचे आरोग्य, सामाजिक जाणीव आणि प्रशासकीय उत्तरदायित्व दर्शवणारा महत्त्वाचा घटक असल्याचे त्यांनी सांगितले. स्वच्छतेचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी केवळ एखाद्या सरकारी संस्थेचे प्रयत्न पुरेसे नसतात. प्रत्येक नागरिक, प्रत्येक कुटुंब, प्रत्येक समाज आणि प्रत्येक शहराने यामध्ये सहभागी होणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी स्पष्ट केले. विशेषतः तरुण, महिला, गृहनिर्माण संस्था आणि सामाजिक संघटनांनी स्वच्छता अभियानात सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे आवाहन त्यांनी केले. स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या प्रत्यक्ष अनुभवांना आणि नागरिकांच्या अभिप्रायाला महत्त्व दिले पाहिजे. तसेच प्लास्टिक कचरा व्यवस्थापन आणि स्वच्छतेच्या सवयी लहान वयापासून मुलांमध्ये रुजवण्याची गरजही त्यांनी व्यक्त केली.
स्वच्छ भारत अभियानाचा पुढील टप्पा : स्वच्छ शहर जोडी उपक्रम
यंदाच्या सर्वेक्षणातील आणखी एक महत्त्वाचा उपक्रम म्हणजे ‘स्वच्छ शहर जोडी’ (Swachh Shehar Jodi). या उपक्रमाअंतर्गत स्वच्छतेमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या शहरांना तुलनेने कमी कामगिरी करणाऱ्या शहरांसोबत जोडण्यात आले आहे. यामागील उद्देश म्हणजे एका शहराने दुसऱ्या शहराला स्वच्छता व्यवस्थापन, तंत्रज्ञान, कचरा प्रक्रिया आणि प्रशासकीय नियोजनाबाबत मार्गदर्शन करणे. यंदा ७० मार्गदर्शक शहरांची १९१ मार्गदर्शन घेणाऱ्या शहरांसोबत जोडणी करण्यात आली. या श्रेणीत अहमदाबाद-साणंद या जोडीने प्रथम, इंदूर-देपालपूर या जोडीने द्वितीय, तर तिरुपती-कुप्पम या जोडीने तृतीय क्रमांक मिळवला.
महाराष्ट्रासाठी अभिमानाचा क्षण; आता स्वच्छतेचे सातत्य राखण्याचे आव्हान
स्वच्छ सर्वेक्षण २०२५-२६ मधील महाराष्ट्राच्या पाच शहरांची कामगिरी ही केवळ पुरस्कारांपुरती मर्यादित नाही. शहरांच्या स्वच्छता व्यवस्थापनात नागरिकांचा सहभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे नियोजन आणि स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे योगदान किती महत्त्वाचे आहे, हे या यशातून स्पष्ट होते. (Navi Mumbai) नवी मुंबईने देशात प्रथम क्रमांक मिळवला, विटाने लहान शहरांच्या गटात अव्वल स्थान मिळवले, पाचगणीने पर्यटननगरी म्हणून आपली स्वच्छतेची ओळख मजबूत केली, रत्नागिरीने किनारी पर्यावरण संवर्धनात यश मिळवले आणि पिंपरी-चिंचवडने महाराष्ट्रात प्रथम स्थान पटकावले. या सर्व यशामागे स्वच्छता कर्मचारी, महानगरपालिका आणि नगरपरिषदांचे अधिकारी-कर्मचारी, लोकप्रतिनिधी, स्वयंसेवी संस्था आणि जागरूक नागरिकांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. मात्र, कोणताही पुरस्कार मिळवण्यापेक्षा स्वच्छतेची ही कामगिरी सातत्याने टिकवून ठेवणे अधिक महत्त्वाचे आहे. नागरिकांनी कचरा रस्त्यावर न टाकणे, ओला-सुका कचरा वेगळा करणे, सार्वजनिक ठिकाणांची स्वच्छता राखणे आणि स्थानिक प्रशासनाला सहकार्य करणे आवश्यक आहे.
महाराष्ट्रातील या पाचही शहरांचे, तेथील स्वच्छता योद्ध्यांचे आणि सर्व नागरिकांचे मनःपूर्वक अभिनंदन!
महाराष्ट्राचा स्वच्छतेचा हा गौरव असाच कायम राहो!
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
