मुंबई, Man Ki Baat: महाराष्ट्रातील आदिवासी समुदायांच्या पारंपरिक कला, नैसर्गिक उत्पादनं आणि स्थानिक कौशल्यांना जागतिक बाजारपेठेत ओळख मिळवून देण्याच्या प्रयत्नांना आता राष्ट्रीय स्तरावर विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी रविवार, २५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसारित झालेल्या ‘मन की बात’च्या १३९ व्या भागात महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागांतर्गत विकसित करण्यात आलेल्या ‘शबरी नॅचरल्स’ (Shabari Naturals) या ब्रँडचा विशेष उल्लेख केला. या ब्रँडच्या उत्पादनांच्या पॅकेजिंगमध्ये आदिवासी कलेचा केलेला कल्पक वापर आणि त्याला मिळालेला जपानचा प्रतिष्ठित ‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’ यांची दखल पंतप्रधानांनी घेतली. या गौरवामुळे महाराष्ट्रातील आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक कलांना, वनउपजेला आणि स्थानिक उत्पादनांना देशभरात अधिक प्रसिद्धी मिळण्याची संधी निर्माण झाली आहे. तसेच, पारंपरिक उत्पादनांचे आधुनिक पद्धतीने सादरीकरण करून त्यांना मोठ्या बाजारपेठेत स्थान मिळवून देण्याच्या प्रयत्नांनाही बळ मिळणार आहे.
काय आहे Man Ki Baat मध्ये मोदींनी सांगितलेला ‘शबरी नॅचरल्स’ उपक्रम?
‘शबरी नॅचरल्स’ हा महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागांतर्गत आदिवासी बांधवांच्या नैसर्गिक, कृषी, वनाधारित आणि हस्तकला उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने विकसित करण्यात आलेला ब्रँड आहे. शबरी आदिवासी वित्त व विकास महामंडळाच्या माध्यमातून या उपक्रमाला चालना दिली जात आहे. आदिवासी समाजाकडे निसर्गाशी निगडित जीवनशैली, पारंपरिक ज्ञान, वनउपज संकलन, हस्तकला आणि स्थानिक संसाधनांचा उपयोग करण्याचे समृद्ध कौशल्य आहे. मात्र, अनेकदा या उत्पादनांना योग्य बाजारपेठ, आकर्षक पॅकेजिंग, प्रभावी ब्रँडिंग आणि ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी आवश्यक व्यावसायिक व्यवस्था उपलब्ध होत नाही. ही अडचण दूर करण्यासाठी ‘शबरी नॅचरल्स’च्या माध्यमातून आदिवासी उत्पादनांना स्वतंत्र ब्रँडची ओळख देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. उत्पादनांची गुणवत्ता, पॅकेजिंग, सादरीकरण आणि विक्रीचे आधुनिक मार्ग यांचा एकत्रित विचार करून आदिवासी उत्पादकांना अधिक व्यापक बाजारपेठ मिळवून देणे हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.
मध, मोहफुले, चारोळी आणि बांबू उत्पादनांना प्रोत्साहन
(Man Ki Baat) ‘मन की बात’मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी महाराष्ट्रातील आदिवासी समुदायांच्या उत्पादनांचे उदाहरण देताना ‘शबरी नॅचरल्स’च्या पॅकेजिंगचे विशेष कौतुक केले. या उपक्रमांतर्गत मध, मोहफुले, चारोळी आणि बांबूपासून तयार करण्यात येणाऱ्या विविध उत्पादनांना बाजारपेठेत आणण्यावर भर दिला जात आहे. आदिवासी भागांमध्ये वनउपज आणि नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित अनेक पारंपरिक आर्थिक उपक्रम चालतात. योग्य संकलन, प्रक्रिया, गुणवत्ता नियंत्रण, साठवणूक आणि विक्री व्यवस्था उपलब्ध झाल्यास या उत्पादनांना अधिक चांगली बाजारपेठ मिळू शकते. उदाहरणार्थ, मध आणि इतर वनउपजांवर आधारित उत्पादनांचे योग्य पॅकेजिंग केल्यास ग्राहकांना त्यांची ओळख, गुणवत्ता आणि उपयुक्तता समजण्यास मदत होते. त्याचप्रमाणे, बांबूपासून तयार होणाऱ्या वस्तूंना आधुनिक डिझाईनची जोड दिल्यास त्यांचा वापर घरगुती सजावट, भेटवस्तू आणि इतर व्यावसायिक गरजांसाठी करता येऊ शकतो. अशा प्रकारे स्थानिक संसाधने, पारंपरिक कौशल्य आणि आधुनिक बाजारपेठ यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न ‘शबरी नॅचरल्स’च्या माध्यमातून केला जात आहे.
वारली, गोंड आणि चित्रकथी कलेचे पॅकेजिंगवर दर्शन
‘शबरी नॅचरल्स’च्या वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे उत्पादनांच्या पॅकेजिंगमध्ये भारतीय आदिवासी कला परंपरांचे प्रतिबिंब दिसून येते. वारली, गोंड आणि चित्रकथी यांसारख्या कलाशैलींमधील प्रेरणा उत्पादनांच्या सादरीकरणाला सांस्कृतिक वेगळेपण प्रदान करते.
वारली कला ही महाराष्ट्रातील आदिवासी समाजाशी विशेषतः संबंधित असलेली पारंपरिक चित्रकला आहे. साध्या रेषा, त्रिकोण, वर्तुळे आणि भूमितीय आकारांच्या माध्यमातून मानवी जीवन, निसर्ग, शेती, सण-समारंभ आणि सामुदायिक जीवनाचे चित्रण या कलेत केले जाते.
गोंड कला ही निसर्ग, वन्यजीव, झाडे, पक्षी आणि लोकजीवनाशी निगडित विषयांचे वैशिष्ट्यपूर्ण रंगसंगती आणि रचनांद्वारे चित्रण करणारी कला परंपरा आहे.
चित्रकथी कला ही कथाकथन आणि चित्रांच्या माध्यमातून प्रसंग मांडण्याच्या परंपरेशी संबंधित आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशातील अशा कलाप्रकारांमुळे उत्पादनांच्या पॅकेजिंगला केवळ सजावटीचे स्वरूप न राहता सांस्कृतिक ओळखही मिळते.
या कलांचा पॅकेजिंगमध्ये वापर केल्यामुळे ग्राहकांना उत्पादनाच्या मागील सांस्कृतिक परंपरेची माहिती मिळण्यास मदत होते. त्याचबरोबर, आदिवासी कला ही केवळ संग्रहालये किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रमांपुरती मर्यादित न राहता दैनंदिन जीवनातील वस्तूंमधूनही लोकांपर्यंत पोहोचू शकते.
‘इंडिया डिझाईन मार्क’ आणि जपानचा ‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’
‘शबरी नॅचरल्स’च्या उत्पादनांच्या पॅकेजिंगला मिळालेली मान्यता हा या उपक्रमातील महत्त्वाचा टप्पा आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या पॅकेजिंगला ‘इंडिया डिझाईन मार्क’ आणि जपानचा प्रतिष्ठित ‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’ प्राप्त झाला आहे.
जपानचा ‘गुड डिझाईन अवॉर्ड’ हा उत्पादनांची रचना, उपयुक्तता आणि डिझाईनमधील गुणवत्ता यांना महत्त्व देणारा पुरस्कार आहे. अशा प्रकारच्या मान्यतेमुळे उत्पादनाचे सादरीकरण आणि डिझाईन यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर महत्त्व प्राप्त होऊ शकते.
उत्पादनाची गुणवत्ता महत्त्वाची असतेच; परंतु बाजारपेठेत ग्राहकांचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी त्याचे पॅकेजिंगही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. आकर्षक, माहितीपूर्ण आणि वेगळेपण जपणारे पॅकेजिंग ग्राहकांच्या मनात उत्पादनाबद्दल उत्सुकता निर्माण करू शकते.
‘शबरी नॅचरल्स’च्या बाबतीत या पॅकेजिंगमध्ये आदिवासी कलांचा वापर केल्याने आधुनिक डिझाईन आणि पारंपरिक सांस्कृतिक वारसा यांचा संगम साधण्यात आला आहे. त्यामुळे या उपक्रमाला मिळालेली आंतरराष्ट्रीय मान्यता महाराष्ट्रातील आदिवासी उत्पादनांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरते.
डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे बाजारपेठेचा विस्तार
आजच्या काळात ई-कॉमर्स, मोबाइल ॲप्लिकेशन आणि डिजिटल माध्यमांचा वापर करून स्थानिक उत्पादने देशाच्या विविध भागांतील ग्राहकांपर्यंत पोहोचवता येतात. पारंपरिक पद्धतीने केवळ स्थानिक बाजारपेठेत विक्री होणाऱ्या उत्पादनांना डिजिटल माध्यमांमुळे व्यापक ग्राहकवर्ग मिळण्याची शक्यता वाढते. ‘शबरी नॅचरल्स’च्या उत्पादनांचा प्रसार करण्यासाठीही आधुनिक विक्री माध्यमे आणि डिजिटल प्लॅटफॉर्म महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. ग्राहकांना उत्पादनांची माहिती मिळणे, उत्पादनांची निवड करणे आणि ऑनलाइन खरेदी करणे यांसारख्या प्रक्रिया सुलभ झाल्यास विक्रीच्या संधी वाढू शकतात.
याशिवाय, कॉर्पोरेट गिफ्टिंग अर्थात कंपन्यांकडून कर्मचारी, व्यावसायिक भागीदार आणि ग्राहकांना दिल्या जाणाऱ्या भेटवस्तूंच्या बाजारपेठेतही आदिवासी उत्पादनांना संधी मिळू शकते. पारंपरिक कला, नैसर्गिक उत्पादनं आणि आकर्षक पॅकेजिंग असलेल्या वस्तू कॉर्पोरेट भेटवस्तू म्हणून सादर केल्यास त्या केवळ व्यावसायिक उत्पादन न राहता महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे प्रतिनिधित्व करू शकतात. मात्र, या संधींचा दीर्घकालीन लाभ मिळवण्यासाठी उत्पादनांची सातत्यपूर्ण उपलब्धता, गुणवत्ता, योग्य किंमत, वेळेवर वितरण आणि ग्राहकांचा विश्वास या बाबी महत्त्वाच्या ठरतील.
आदिवासी कारागीर, शेतकरी आणि महिला बचत गटांना संधी
‘शबरी नॅचरल्स’सारख्या उपक्रमाचे महत्त्व केवळ उत्पादनांच्या विक्रीपुरते मर्यादित नाही. या माध्यमातून आदिवासी कारागीर, वनउपज संकलक, शेतकरी आणि महिला बचत गटांना आर्थिक संधी उपलब्ध करून देण्याची क्षमता आहे. उत्पादनांच्या निर्मितीपासून ते ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यापर्यंत अनेक टप्प्यांवर रोजगार निर्माण होऊ शकतो. यामध्ये कच्च्या मालाचे संकलन, प्राथमिक प्रक्रिया, उत्पादननिर्मिती, पॅकेजिंग, साठवणूक, वाहतूक, विक्री आणि विपणन यांचा समावेश होतो. महिला बचत गटांना स्थानिक संसाधनांवर आधारित उत्पादननिर्मिती आणि प्रक्रिया उद्योगांमध्ये सहभागी होण्याची संधी मिळाल्यास त्यांच्या आर्थिक स्वावलंबनाला चालना मिळू शकते. त्याचप्रमाणे, पारंपरिक कला आणि हस्तकलेचे ज्ञान असलेल्या कारागिरांच्या कौशल्याला बाजारमूल्य मिळू शकते. यासाठी उत्पादकांना योग्य मोबदला मिळणे, मध्यस्थांवरील अवलंबित्व कमी होणे, कौशल्यविकासाच्या संधी उपलब्ध होणे आणि बाजारपेठेतील मागणीनुसार उत्पादन करता येणे या बाबी महत्त्वाच्या आहेत.
‘व्होकल फॉर लोकल’ आणि आत्मनिर्भर भारताला बळ – (Man Ki Baat)
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी (Man Ki Baat) ‘मन की बात’च्या १३९ व्या भागात स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य देण्याचे आवाहन केले. ‘व्होकल फॉर लोकल’ या संकल्पनेच्या माध्यमातून स्थानिक उत्पादक, कारागीर आणि पारंपरिक व्यवसायांना प्रोत्साहन देण्याचा संदेश त्यांनी दिला. भारतामध्ये अनेक पारंपरिक उत्पादनांना ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय महत्त्व आहे. परंतु आधुनिक बाजारपेठेत टिकून राहण्यासाठी त्यांना गुणवत्ता, डिझाईन, ब्रँडिंग आणि विक्री व्यवस्थेची जोड आवश्यक असते.
‘शबरी नॅचरल्स’ हा उपक्रम या दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा ठरतो. आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक कौशल्यांना आधुनिक व्यावसायिक संधींशी जोडल्यास स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळू शकते. स्थानिक उत्पादनांची मागणी वाढल्यास उत्पादकांचे उत्पन्न वाढवण्याची संधीही निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे आदिवासी उत्पादनांची खरेदी करणे म्हणजे केवळ एखादी वस्तू खरेदी करणे नव्हे, तर त्या उत्पादनामागील कौशल्य, परंपरा आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला पाठबळ देण्याची संधी आहे.
मंत्री डॉ. अशोक उईके यांनी व्यक्त केला विश्वास
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी (Man Ki Baat) ‘मन की बात’मध्ये ‘शबरी नॅचरल्स’चा उल्लेख केल्यामुळे महाराष्ट्रातील आदिवासी समाजाच्या कला, परंपरा आणि कौशल्यांना राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाल्याची भावना आदिवासी विकास मंत्री डॉ. अशोक उईके यांनी व्यक्त केली. डिजिटल प्लॅटफॉर्म आणि कॉर्पोरेट गिफ्टिंगच्या माध्यमातून आदिवासी उत्पादनांना व्यापक बाजारपेठ उपलब्ध होऊ शकते. यामुळे आदिवासी कारागीर, शेतकरी आणि महिला बचत गटांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाला चालना मिळेल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
या उपक्रमातून आदिवासी समुदायांनी तयार केलेल्या उत्पादनांना अधिक ग्राहक मिळावेत, त्यांच्या कौशल्याला योग्य मान्यता मिळावी आणि त्यातून शाश्वत रोजगाराच्या संधी निर्माण व्हाव्यात, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
आदिवासी विकास आयुक्त लीना बनसोड यांचे आवाहन
‘शबरी नॅचरल्स’च्या माध्यमातून आदिवासी बांधवांच्या दर्जेदार उत्पादनांना जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न सुरू असल्याचे आदिवासी विकास आयुक्त लीना बनसोड यांनी नमूद केले. प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी या उपक्रमाची दखल घेतल्याबद्दल त्यांनी अभिमान व्यक्त केला. तसेच, आदिवासी संस्कृती, पारंपरिक कला आणि स्थानिक उत्पादनांचा अधिकाधिक प्रसार करण्यासाठी सर्वांनी सहकार्य करावे, असे आवाहन केले. आदिवासी उत्पादनांची बाजारपेठ वाढवण्यासाठी शासन, उत्पादक, ग्राहक, व्यावसायिक संस्था आणि डिजिटल विक्री मंच यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे. या सर्व घटकांच्या सहभागातून स्थानिक उत्पादनांना अधिक व्यापक ग्राहकवर्ग मिळू शकतो.
पुढील वाटचालीतील महत्त्वाची आव्हाने
‘शबरी नॅचरल्स’ला राष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्धी मिळणे आणि पॅकेजिंगला आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त होणे ही सकारात्मक बाब आहे. मात्र, या प्रसिद्धीचे दीर्घकालीन आर्थिक लाभात रूपांतर करण्यासाठी काही बाबींवर सातत्याने काम करावे लागेल.
१. बाजारपेठेचा विस्तार : महाराष्ट्राबाहेरील ग्राहकांपर्यंत आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत उत्पादनांची ओळख निर्माण करणे.
२. गुणवत्ता आणि प्रमाण : ग्राहकांच्या मागणीनुसार दर्जेदार उत्पादनांचा नियमित पुरवठा सुनिश्चित करणे.
३. उत्पादकांना योग्य मोबदला : आदिवासी कारागीर, शेतकरी आणि वनउपज संकलकांना त्यांच्या श्रमाचा योग्य आर्थिक लाभ मिळेल याची काळजी घेणे.
४. डिजिटल विक्री : ऑनलाइन विक्री व्यवस्था, उत्पादनांची माहिती आणि ग्राहकसेवा अधिक प्रभावी करणे.
५. सांस्कृतिक वारशाचे संरक्षण : पारंपरिक कलांचा व्यावसायिक वापर करताना त्या कलांचे मूळ स्वरूप, सांस्कृतिक महत्त्व आणि संबंधित कलाकारांचा सन्मान जपणे.
६. रोजगार आणि कौशल्यविकास : उत्पादननिर्मिती, पॅकेजिंग, विपणन आणि विक्री क्षेत्रातील प्रशिक्षणाच्या संधी वाढवणे.
या बाबींवर लक्ष केंद्रित केल्यास ‘शबरी नॅचरल्स’ हा उपक्रम आदिवासी समाजाच्या आर्थिक विकासासाठी अधिक प्रभावी ठरू शकतो.
निष्कर्ष : आदिवासी परंपरेला आधुनिक बाजारपेठेची जोड
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी (Man Ki Baat) ‘मन की बात’च्या १३९ व्या भागात ‘शबरी नॅचरल्स’चा केलेला उल्लेख महाराष्ट्रासाठी आणि आदिवासी समाजासाठी महत्त्वाचा आहे. आदिवासी उत्पादनांच्या पॅकेजिंगमध्ये पारंपरिक कलेचा वापर करून स्थानिक उत्पादनांना स्वतंत्र ओळख मिळवून देण्याचा प्रयत्न या उदाहरणातून समोर आला आहे. मध, मोहफुले, चारोळी आणि बांबूवर आधारित उत्पादनांना आधुनिक ब्रँडिंग, आकर्षक पॅकेजिंग आणि डिजिटल विक्री माध्यमांची जोड मिळाल्यास त्यांच्या बाजारपेठेचा विस्तार होऊ शकतो. त्यातून आदिवासी कारागीर, शेतकरी आणि महिला बचत गटांसाठी रोजगार व उत्पन्नाच्या संधी निर्माण होण्यास मदत होऊ शकते.
‘शबरी नॅचरल्स’चा हा प्रवास आदिवासी संस्कृतीचे जतन, स्थानिक उत्पादनांचे संवर्धन आणि आर्थिक सक्षमीकरण यांची सांगड घालणारा ठरू शकतो. या उपक्रमाची खरी सफलता केवळ पुरस्कार आणि प्रसिद्धीपुरती मर्यादित न राहता आदिवासी उत्पादकांच्या उत्पन्नात, रोजगारात आणि जीवनमानात होणाऱ्या प्रत्यक्ष सुधारणांमधून दिसून येईल.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
