बिश्केक, 31 ऑगस्ट 2026 (Modi Putin Meeting) : रशिया-युक्रेन युद्धाला साडेचार वर्षांहून अधिक काळ उलटून गेल्यानंतरही संघर्ष थांबण्याची चिन्हे नसताना भारताने पुन्हा एकदा शांतता आणि संवादाचा मार्ग स्वीकारण्याचे आवाहन केले आहे. किर्गिस्तानची राजधानी बिश्केक येथे 26व्या शांघाय कोऑपरेशन ऑर्गनायझेशन (SCO) शिखर परिषदेदरम्यान पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांची द्विपक्षीय भेट घेतली. या भेटीत मोदी यांनी “अंतहीन युद्धातून युद्धाच्या अंताकडे जाणे आवश्यक आहे”, असा स्पष्ट संदेश दिला. पंतप्रधान मोदी यांनी युक्रेनमधील युद्धाचा संदर्भ देताना भारत शांततेसाठी होणाऱ्या प्रत्येक प्रयत्नाला पाठिंबा देत असल्याचे स्पष्ट केले. “युद्धाचा प्रत्येक दिवस मानवतेला एक पाऊल मागे नेतो, तर शांततेच्या दिशेने उचललेले प्रत्येक पाऊल संपूर्ण मानवतेमध्ये आशा निर्माण करते,” असा संदेश त्यांनी पुतिन यांना दिला.
‘अंतहीन युद्धा’तून युद्धाच्या अंताकडे चला – Modi Putin Meeting
मोदी-पुतिन भेटीच्या सुरुवातीला झालेल्या सार्वजनिक चर्चेत पंतप्रधान मोदी यांनी युक्रेन संघर्षाचा थेट उल्लेख केला. भारत शांततेच्या सर्व प्रयत्नांना यापुढेही पाठिंबा देत राहील, असे त्यांनी सांगितले. मोदी यांनी शांततेचा मार्ग स्वीकारण्याची गरज अधोरेखित करताना युद्ध लांबविण्याऐवजी संघर्षविराम आणि शांततापूर्ण तोडग्याकडे जाण्याचे आवाहन केले. मानवतेच्या कल्याणासाठी संघर्षांचा शक्य तितक्या लवकर शांततापूर्ण तोडगा निघणे आवश्यक आहे, ही भारताची भूमिका असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. पंतप्रधानांच्या या भूमिकेमुळे भारताने रशियाशी असलेल्या दीर्घकालीन रणनीतिक संबंधांमध्येही युद्ध आणि शांततेबाबत आपली स्वतंत्र भूमिका कायम ठेवली असल्याचे पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.
‘आजचा काळ युद्धाचा नाही’ या संदेशाचीच पुढची आवृत्ती
युक्रेन युद्धाच्या संदर्भात मोदी यांनी यापूर्वीही रशियाला अनेकदा शांततेचा संदेश दिला आहे. सप्टेंबर 2022 मध्ये समरकंद येथे पुतिन यांच्यासोबतच्या भेटीत मोदी यांनी “आजचा काळ युद्धाचा नाही” असे स्पष्टपणे म्हटले होते. त्यानंतर जुलै 2024 मध्ये मॉस्को येथे झालेल्या भेटीतही मोदी यांनी बॉम्ब, बंदुका आणि गोळ्यांच्या वातावरणात शांतता चर्चा यशस्वी होऊ शकत नसल्याचे सांगितले होते. कोणत्याही संघर्षाचा तोडगा रणांगणावर निघू शकत नाही, अशी भूमिका त्यांनी त्यावेळी मांडली होती. आता बिश्केकमध्ये मोदी यांनी “अंतहीन युद्धातून युद्धाच्या अंताकडे” जाण्याचा संदेश देत त्याच शांततावादी भूमिकेला अधिक ठोस स्वरूप दिले आहे.
पुतिन यांची प्रतिक्रिया काय?
मोदी यांच्या शांततेच्या आवाहनाला रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी सकारात्मक प्रतिक्रिया दिल्याचे Reutersने वृत्त दिले आहे. मोदींच्या वक्तव्यानंतर पुतिन यांनी रशिया शांततेच्या दिशेने पुढे जात असल्याचे संकेत दिले. मात्र, रशियाची भूमिका अशी आहे की युद्धाचा शेवट त्याच्या स्वतःच्या अटींनुसार व्हावा. युक्रेनने या अटी स्वीकारण्यास नकार दिलेला आहे. क्रेमलिनच्या माहितीनुसार, पुतिन यांनी मोदी यांना युक्रेनमधील रशियाच्या लष्करी कारवाईच्या प्रगतीबाबत माहिती दिली. रशिया या कारवाईसाठी ‘स्पेशल मिलिटरी ऑपरेशन’ हा शब्द वापरतो.
Modi Putin Meeting – भारताची भूमिका – संवाद आणि कूटनीती हाच मार्ग
भारताने रशिया-युक्रेन संघर्षात कोणत्याही एका बाजूची उघड बाजू घेण्याऐवजी संवाद, कूटनीती आणि शांततापूर्ण तोडगा यावर सातत्याने भर दिला आहे. बिश्केकमधील मोदी-पुतिन चर्चेतही पंतप्रधानांनी संघर्ष सोडवण्यासाठी संवाद आणि कूटनीती हाच पुढचा मार्ग असल्याचे सांगितले. युक्रेनबरोबरच पश्चिम आशिया आणि ब्लॅक सी परिसरातील संघर्षांवरही दोन्ही नेत्यांनी चर्चा केली. ब्लॅक सी परिसरातील परिस्थितीचा सागरी व्यापार आणि भारतीय खलाशांच्या सुरक्षिततेवर परिणाम होत असल्याचेही अधिकृत भारतीय माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.
Modi Putin Meeting – मोदी-पुतिन भेटीत केवळ युक्रेन युद्धावरच चर्चा नाही
Modi Putin Meeting ही भेट केवळ रशिया-युक्रेन युद्धापुरती मर्यादित नव्हती. भारत आणि रशियामधील व्यापक द्विपक्षीय संबंधांवरही दोन्ही नेत्यांनी सविस्तर चर्चा केली. भारताच्या पंतप्रधान कार्यालयानुसार, दोन्ही नेत्यांनी खालील क्षेत्रांमधील सहकार्याचा आढावा घेतला:
- राजकीय संबंध
- व्यापार आणि अर्थव्यवस्था
- संरक्षण
- ऊर्जा
- अंतराळ क्षेत्र
- वाहतूक आणि मोबिलिटी
- लोकांमधील परस्पर संबंध
- बहुपक्षीय सहकार्य
- राजकीय आणि कूटनीतिक संबंधांच्या बाबतीत, भारत आणि रशियाने नियमित उच्चस्तरीय संवाद आणि परस्पर संपर्क कायम ठेवण्याच्या महत्त्वावर भर दिला. दोन्ही देशांमधील दीर्घकालीन मैत्रीपूर्ण संबंधांना बदलत्या जागतिक परिस्थितीतही स्थिरता देणे आणि परस्पर हिताच्या मुद्द्यांवर समन्वय वाढवणे हा चर्चेचा महत्त्वाचा भाग होता. जागतिक पातळीवर भूराजकीय तणाव वाढत असताना भारत-रशिया संवाद सुरू ठेवणे आणि विविध आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांवर एकमेकांच्या दृष्टिकोनांची देवाणघेवाण करणे महत्त्वाचे मानले जात आहे.
- व्यापार आणि आर्थिक सहकार्य हा देखील चर्चेतील महत्त्वाचा विषय होता. दोन्ही देशांमधील व्यापार वाढविण्यासाठी उपलब्ध संधींचा विस्तार, आर्थिक संबंध अधिक संतुलित करण्याचे प्रयत्न आणि परस्पर गुंतवणुकीला चालना देण्याबाबत चर्चा झाली. ऊर्जा, औद्योगिक उत्पादन, तंत्रज्ञान, वाहतूक आणि इतर क्षेत्रांमध्ये आर्थिक सहकार्य वाढविण्याच्या शक्यतांचा विचार करण्यात आला. दोन्ही देशांमधील व्यापार वाढत असताना पेमेंट यंत्रणा, लॉजिस्टिक्स आणि व्यापारातील अडथळे कमी करण्याच्या दिशेनेही सहकार्य वाढविण्याला महत्त्व आहे.
- संरक्षण क्षेत्रातील भारत-रशिया सहकार्य हे दोन्ही देशांच्या रणनीतिक भागीदारीचे पारंपरिक आणि अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. संरक्षण उपकरणांची निर्मिती, तंत्रज्ञान सहकार्य, देखभाल-दुरुस्ती आणि आधुनिकीकरण यांसह संरक्षण क्षेत्रातील विद्यमान सहकार्य अधिक मजबूत करण्यावर चर्चा झाली. भारताच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’च्या दिशेने रशियासोबत संयुक्त उत्पादन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरणाच्या संधींनाही महत्त्व आहे. बदलत्या सुरक्षा वातावरणाच्या पार्श्वभूमीवर दोन्ही देशांमधील संरक्षण सहकार्याला नवे स्वरूप देण्यावर भर दिला जात आहे.
- ऊर्जा क्षेत्रातही भारत आणि रशियाचे संबंध अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी रशियाकडून होणारा कच्च्या तेलाचा पुरवठा महत्त्वाचा ठरला आहे. त्याचबरोबर नैसर्गिक वायू, अणुऊर्जा, पेट्रोकेमिकल्स आणि इतर ऊर्जा क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढविण्याच्या शक्यतांवरही दोन्ही देशांचे लक्ष आहे. जागतिक ऊर्जा बाजारातील अस्थिरता आणि बदलत्या पुरवठा साखळीच्या पार्श्वभूमीवर भारतासाठी विविध स्रोतांकडून स्थिर आणि परवडणारा ऊर्जा पुरवठा सुनिश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे भारत-रशिया ऊर्जा सहकार्याला आर्थिक तसेच रणनीतिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
- अंतराळ क्षेत्रातील सहकार्य हाही भारत-रशिया संबंधांचा वाढता महत्त्वाचा भाग आहे. उपग्रह, अंतराळ संशोधन, वैज्ञानिक सहकार्य, मानवी अंतराळ मोहिमा आणि अंतराळ तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात दोन्ही देशांमध्ये दीर्घकाळापासून सहकार्य आहे. भविष्यातील अंतराळ कार्यक्रम, वैज्ञानिक संशोधन आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी परस्पर सहकार्य अधिक मजबूत करण्याच्या संधींबाबत चर्चा करण्यात आली. भारताची वाढती अंतराळ क्षमता आणि रशियाचा दीर्घ अनुभव यामुळे या क्षेत्रातील भागीदारीला मोठी क्षमता आहे.
- वाहतूक आणि मोबिलिटीच्या क्षेत्रातही सहकार्य वाढविण्यावर भर देण्यात आला. भारत आणि रशियामधील व्यापार वाढवण्यासाठी केवळ उत्पादन आणि बाजारपेठ महत्त्वाची नसून जलद आणि कार्यक्षम वाहतूक व्यवस्था देखील आवश्यक आहे. त्यामुळे रेल्वे, सागरी वाहतूक, लॉजिस्टिक्स आणि विविध कनेक्टिव्हिटी मार्गांच्या माध्यमातून दोन्ही देशांमधील वस्तू आणि लोकांची ये-जा अधिक सुलभ करण्याच्या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. भारत-रशिया व्यापाराला अधिक गती देण्यासाठी वाहतूक आणि लॉजिस्टिक कनेक्टिव्हिटी मजबूत करण्याला विशेष महत्त्व आहे.
- लोकांमधील परस्पर संबंध म्हणजेच ‘People-to-People Contacts’ हेदेखील दोन्ही नेत्यांच्या चर्चेतील महत्त्वाचे क्षेत्र होते. शिक्षण, पर्यटन, संस्कृती, विद्यार्थी देवाणघेवाण आणि नागरिकांमधील थेट संपर्क वाढविण्यामुळे भारत-रशिया संबंधांना सामाजिक आणि मानवी आधार मिळतो. रशियामध्ये शिक्षण घेणाऱ्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या वाढत आहे, तर भारतातही रशियन संस्कृती, पर्यटन आणि शिक्षणाबद्दल रस आहे. त्यामुळे दोन्ही देशांमधील जनतेचे परस्पर संबंध अधिक मजबूत करण्याला भविष्यात महत्त्व दिले जाणार आहे.
- याशिवाय बहुपक्षीय सहकार्यावरही मोदी आणि पुतिन यांनी चर्चा केली. भारत आणि रशिया हे SCO, BRICS, संयुक्त राष्ट्रांसह विविध आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर एकत्र काम करतात. जागतिक शांतता, सुरक्षा, दहशतवादविरोधी सहकार्य, आर्थिक विकास आणि बहुपक्षीय संस्थांमध्ये सुधारणा यांसारख्या मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये संवाद आणि समन्वय आहे. BRICS आणि SCOसारख्या व्यासपीठांच्या माध्यमातून ग्लोबल साउथमधील देशांचा आवाज अधिक प्रभावी करण्याच्या प्रयत्नांनाही महत्त्व दिले जात आहे.
- एकूणच, मोदी-पुतिन भेटीने भारत-रशिया संबंध केवळ संरक्षण आणि ऊर्जा या पारंपरिक क्षेत्रांपुरते मर्यादित नसून व्यापार, तंत्रज्ञान, अंतराळ, वाहतूक, शिक्षण, संस्कृती आणि बहुपक्षीय सहकार्यासह अनेक क्षेत्रांमध्ये विस्तारत असल्याचे स्पष्ट केले. रशिया-युक्रेन युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर शांततेचा संदेश देतानाच भारताने आपल्या राष्ट्रीय हितांना प्राधान्य देत रशियासोबतची दीर्घकालीन रणनीतिक भागीदारी पुढे नेण्याचा स्पष्ट संकेत या भेटीतून दिला आहे.
24 ऑगस्ट 2026 रोजी मॉस्को येथे झालेल्या 27व्या India-Russia Inter-Governmental Commission on Trade, Economic and Cultural Matters बैठकीच्या निष्कर्षांचेही दोन्ही नेत्यांनी स्वागत केले.
भारत-रशिया संबंध ‘विशेष आणि विशेषाधिकारप्राप्त रणनीतिक भागीदारी’
भूराजकीय परिस्थितीत मोठे बदल होत असतानाही भारत-रशिया संबंध मजबूत आणि स्थिर राहिले आहेत. मोदी आणि पुतिन यांनी दोन्ही देशांमधील “Special and Privileged Strategic Partnership” अधिक मजबूत करण्यासाठी संपर्क आणि सहकार्य कायम ठेवण्याचे मान्य केले. भारताच्या अधिकृत माहितीनुसार, जागतिक पातळीवरील वाढत्या भूराजकीय अनिश्चिततेच्या पार्श्वभूमीवरही भारत-रशिया भागीदारीने लवचिकता दाखवली आहे.
संरक्षण आणि ऊर्जा क्षेत्रात रशिया भारतासाठी महत्त्वाचा
रशिया हा भारताचा संरक्षण आणि ऊर्जा क्षेत्रातील दीर्घकालीन महत्त्वाचा भागीदार आहे. युक्रेन युद्ध सुरू झाल्यानंतरही भारताने रशियाशी आर्थिक आणि ऊर्जा संबंध तोडले नाहीत. Reutersच्या अहवालानुसार, भारत आणि चीन हे रशियन तेलाचे मोठे खरेदीदार आहेत. पश्चिमी निर्बंधांच्या पार्श्वभूमीवर रशियासाठी या ऊर्जा व्यापाराला आर्थिक महत्त्व आहे. भारताने मात्र आपल्या परराष्ट्र धोरणात राष्ट्रीय हिताला सर्वोच्च प्राधान्य देत रशियासोबतचे संबंध कायम ठेवले आहेत. मोदी यांनी बिश्केकमधील बैठकीतही राष्ट्रीय हिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणे हा भारताचा मार्गदर्शक दृष्टिकोन असल्याचे स्पष्ट केले.
भारत-रशिया व्यापारात वाढ
पुतिन यांनी बैठकीदरम्यान भारत-रशिया आर्थिक संबंधांबाबतही सकारात्मक माहिती दिली. The Indian Expressच्या वृत्तानुसार, 2026 च्या पहिल्या सहामाहीत दोन्ही देशांमधील व्यापार उलाढालीत 2.6 टक्क्यांची वाढ झाल्याचे पुतिन यांनी सांगितले. भारत आणि रशियामधील व्यापार, ऊर्जा आणि इतर आर्थिक सहकार्य वाढविण्यावर दोन्ही देशांचा भर आहे.
शिक्षण आणि लोकांमधील संबंधांवरही भर
भारत-रशिया संबंध केवळ संरक्षण आणि ऊर्जा क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून शिक्षण आणि सांस्कृतिक संबंधही वाढत आहेत. पुतिन यांनी सांगितले की, रशियामध्ये शिक्षण घेणाऱ्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या गेल्या दशकात सातपट वाढून जवळपास 40 हजारांपर्यंत पोहोचली आहे. दोन्ही देशांमध्ये सांस्कृतिक महोत्सवही नियमितपणे आयोजित केले जातात.
पुतिन यांना भारत भेटीचे निमंत्रण
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांना भारतात होणाऱ्या 18व्या BRICS शिखर परिषदेसाठी निमंत्रण दिले आहे. भारताच्या अध्यक्षतेखाली 12 आणि 13 सप्टेंबर 2026 रोजी BRICS शिखर परिषद होणार असल्याचे पंतप्रधान कार्यालयाने सांगितले आहे. पुतिन यांच्या भारत भेटीमुळे भारत-रशिया संबंधांसोबतच BRICSच्या चौकटीतील सहकार्यालाही अधिक चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.
SCO शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर भेटीला विशेष महत्त्व
मोदी-पुतिन यांची भेट 26व्या SCO शिखर परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर झाली. दोन्ही नेत्यांची 2026 मधील ही पहिली प्रत्यक्ष भेट होती. यापूर्वी डिसेंबर 2025 मध्ये नवी दिल्ली येथे 23व्या भारत-रशिया वार्षिक शिखर परिषदेदरम्यान दोघांची भेट झाली होती. SCOच्या व्यासपीठावर भारत, रशिया, चीन आणि मध्य आशियातील देशांसह अनेक महत्त्वाचे देश एकत्र येतात. त्यामुळे अशा व्यासपीठाच्या पार्श्वभूमीवर मोदी यांनी रशिया-युक्रेन युद्धाबाबत शांततेचा संदेश देणे हे भारताच्या व्यापक कूटनीतिक भूमिकेचे महत्त्वाचे संकेत मानले जात आहेत.
भारताचा संदेश स्पष्ट – युद्ध नव्हे, शांतता
मोदी-पुतिन भेटीचा सर्वात महत्त्वाचा संदेश म्हणजे भारताने युद्धाच्या समाप्तीसाठी पुन्हा एकदा स्पष्टपणे आवाज उठवला आहे. भारत रशियाचा दीर्घकालीन मित्र आणि रणनीतिक भागीदार असला तरी युक्रेन संघर्षाच्या बाबतीत नवी दिल्लीने संवाद आणि कूटनीतीचा मार्ग स्वीकारला आहे. बिश्केकमध्ये मोदी यांनी दिलेला संदेश हा केवळ रशिया किंवा युक्रेनपुरता मर्यादित नसून व्यापक मानवतावादी दृष्टिकोनातून मांडण्यात आला. “युद्धाचा प्रत्येक दिवस मानवतेला मागे नेतो; शांततेच्या दिशेने प्रत्येक पाऊल मानवतेला आशा देते”, हा मोदींच्या वक्तव्याचा केंद्रबिंदू होता. गांधी आणि बुद्धांची भूमी असलेल्या भारताचा संदेश शांततेचा आहे, असे सांगत मोदी यांनी संघर्षाच्या काळात संवाद आणि कूटनीतीचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित केले.
निष्कर्ष
रशिया-युक्रेन युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर बिश्केकमध्ये झालेली मोदी-पुतिन भेट ही अनेक अर्थांनी महत्त्वाची ठरली आहे. एका बाजूला भारत-रशिया संरक्षण, ऊर्जा, व्यापार आणि रणनीतिक संबंध मजबूत करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे; तर दुसऱ्या बाजूला भारताने युद्धाच्या समाप्तीसाठी रशियासमोर शांततेचा स्पष्ट संदेश ठेवला आहे. आता पुतिन यांची आगामी भारत भेट, BRICS शिखर परिषद आणि पुढील कूटनीतिक घडामोडींमध्ये रशिया-युक्रेन युद्धाच्या संदर्भात भारताची भूमिका किती प्रभावी ठरते, याकडे जगाचे लक्ष लागले आहे.
भारताचा संदेश एकच — ‘अंतहीन युद्ध’ नको; संवादातून ‘युद्धाचा अंत’ आणि शांततेकडे वाटचाल हवी.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
