नवी दिल्ली: देशभरातील स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे जीवन अधिक सुरक्षित, सन्माननीय आणि आत्मनिर्भर करण्यासाठी भारत सरकार National Action for Mechanised Sanitation Ecosystem (NAMASTE) ही महत्त्वाकांक्षी योजना प्रभावीपणे राबवत आहे. गटारे (Sewer) आणि सेप्टिक टँकची हाताने धोकादायक पद्धतीने साफसफाई पूर्णपणे बंद करून त्याऐवजी आधुनिक यांत्रिक उपकरणांचा वापर वाढवणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे. यामुळे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे जीवित संरक्षण, आरोग्य, कौशल्यविकास आणि सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. आजच्या लेखात आपण या योजनेबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेणार आहोत.
NAMASTE योजना म्हणजे काय?
NAMASTE (National Action for Mechanised Sanitation Ecosystem) ही भारत सरकारची केंद्र क्षेत्र (Central Sector) योजना असून, देशातील स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षितता, सन्मान, आरोग्य, सामाजिक सुरक्षा आणि आर्थिक सक्षमीकरणासाठी राबविण्यात येणारा एक महत्त्वपूर्ण राष्ट्रीय उपक्रम आहे. ही योजना सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालय (Ministry of Social Justice & Empowerment – MoSJE) आणि गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय (Ministry of Housing & Urban Affairs – MoHUA) यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबविली जाते. या योजनेची अंमलबजावणी National Safai Karamcharis Finance and Development Corporation (NSKFDC), राज्य सरकारे, शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था (Urban Local Bodies – ULBs) आणि इतर संबंधित संस्थांच्या सहकार्याने केली जाते.
भारतामध्ये अनेक वर्षांपासून गटारे (Sewers) आणि सेप्टिक टँक साफ करण्यासाठी हाताने काम करण्याची धोकादायक पद्धत अस्तित्वात होती. या प्रक्रियेदरम्यान विषारी वायूंमुळे अनेक स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना जीव गमवावा लागला किंवा गंभीर आरोग्य समस्यांना सामोरे जावे लागले. ‘Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act, 2013’ अंतर्गत अशा धोकादायक कामावर बंदी असली तरी प्रत्यक्षात अनेक ठिकाणी हाताने साफसफाई सुरू असल्याचे आढळून आले. या पार्श्वभूमीवर, देशभरात “मानवी हस्तक्षेपाशिवाय सुरक्षित आणि पूर्णपणे यांत्रिक स्वच्छता व्यवस्था (Mechanised Sanitation Ecosystem)” निर्माण करण्यासाठी NAMASTE योजना सुरू करण्यात आली.
ही योजना 2023-24 ते 2025-26 या कालावधीसाठी मंजूर करण्यात आली असून, देशातील सर्व 4,800 हून अधिक शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये (ULBs) टप्प्याटप्प्याने अंमलबजावणी केली जात आहे. योजनेचा मुख्य उद्देश गटारे आणि सेप्टिक टँकची धोकादायक हाताने साफसफाई पूर्णपणे बंद करणे, त्याऐवजी आधुनिक यांत्रिक यंत्रसामग्रीचा वापर वाढवणे आणि स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षित, सुरक्षित व आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवणे हा आहे.
NAMASTE योजना केवळ स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षेपुरती मर्यादित नसून त्यांना कौशल्य विकास (Skill Development), आरोग्य विमा, वैयक्तिक सुरक्षा साधने (PPE Kits), सामाजिक सुरक्षा, स्वयंरोजगारासाठी कर्ज, भांडवली अनुदान, उद्योजकतेला प्रोत्साहन आणि आर्थिक पुनर्वसन यांसारख्या विविध सुविधा उपलब्ध करून देते. विशेष म्हणजे, या योजनेअंतर्गत स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना ‘Sanitation Workers’ म्हणून सन्मानाने ओळख दिली जाते आणि त्यांना आधुनिक यंत्रसामग्री चालविण्याचे प्रशिक्षण देऊन “स्वच्छता उद्योजक” (Sanitation Entrepreneurs) म्हणून विकसित करण्यावर भर दिला जातो.
योजनेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे Emergency Response Sanitation Units (ERSUs) ची स्थापना. या विशेष पथकांकडे गॅस डिटेक्टर, ऑक्सिजन उपकरणे, सुरक्षा किट, रेस्क्यू साधने आणि इतर आधुनिक उपकरणे उपलब्ध करून दिली जातात, जेणेकरून कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीत स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा जीव धोक्यात येणार नाही.
याशिवाय, Swachhata Udyami Yojana (SUY) अंतर्गत पात्र स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना यांत्रिक स्वच्छता वाहने आणि उपकरणे खरेदी करण्यासाठी कमी व्याजदराचे कर्ज आणि भांडवली अनुदान दिले जाते. त्यामुळे ते स्वतःचा स्वच्छता सेवा व्यवसाय सुरू करून आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी बनू शकतात.
भारत सरकारच्या दृष्टीने NAMASTE ही केवळ एक स्वच्छता योजना नसून ‘मानवी प्रतिष्ठा, सामाजिक न्याय आणि सुरक्षित रोजगार’ यांची हमी देणारी परिवर्तनकारी योजना आहे. “Zero Fatality in Sanitation Work” (स्वच्छता कामात शून्य मृत्यू) आणि “No Human Entry into Sewers and Septic Tanks” (गटारे व सेप्टिक टँकमध्ये मानवी प्रवेश पूर्णपणे टाळणे) ही या योजनेची दीर्घकालीन उद्दिष्टे आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान, यांत्रिकीकरण आणि सामाजिक सक्षमीकरण यांच्या माध्यमातून भारतातील स्वच्छता व्यवस्थेमध्ये मूलभूत बदल घडवून आणण्याचे NAMASTE योजनेचे ध्येय आहे.
NAMASTE : योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे
NAMASTE योजनेची उद्दिष्टे केवळ स्वच्छता कामगारांना संरक्षण देण्यापुरती मर्यादित नसून त्यांना सन्मानाने जीवन जगण्यासाठी आवश्यक सर्व सुविधा उपलब्ध करून देणे ही आहेत.
- गटारे व सेप्टिक टँकची धोकादायक हाताने साफसफाई पूर्णपणे बंद करणे.
- यांत्रिक स्वच्छता उपकरणांचा वापर वाढवणे.
- स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण देणे.
- वैयक्तिक सुरक्षा साधने (PPE Kits) उपलब्ध करून देणे.
- आरोग्य विमा, सामाजिक सुरक्षा आणि शासकीय योजनांचा लाभ देणे.
- स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना स्वयंरोजगार व उद्योजकतेसाठी आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे.
- स्वच्छता कामांमध्ये “Zero Fatality” म्हणजेच मृत्यूचे प्रमाण शून्यावर आणणे.
कोणाला मिळतो लाभ?
या योजनेचा लाभ पुढील घटकांना दिला जातो.
- गटारे आणि सेप्टिक टँक साफ करणारे स्वच्छता कर्मचारी.
- महानगरपालिका, नगरपालिका किंवा इतर शहरी स्थानिक संस्थांमध्ये कार्यरत कर्मचारी.
- खासगी स्वच्छता सेवा संस्थांमधील कर्मचारी.
- सेप्टिक टँक रिकामे करणारे ऑपरेटर.
- 2024-25 पासून घनकचरा व्यवस्थापनात कार्यरत Waste Pickers यांचाही यामध्ये समावेश करण्यात आला आहे.
योजनेअंतर्गत मिळणाऱ्या सुविधा
NAMASTE योजनेत स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना केवळ प्रशिक्षणच नव्हे तर विविध प्रकारची आर्थिक व सामाजिक मदत दिली जाते.
- आधुनिक यांत्रिक साफसफाई यंत्रे उपलब्ध करून देणे.
- PPE Kit, सुरक्षा हेल्मेट, गॅस डिटेक्टर, ऑक्सिजन उपकरणे यांसारखी सुरक्षा साधने.
- कौशल्य विकास प्रशिक्षण.
- आयुष्मान भारत व इतर आरोग्य विमा योजनांचा लाभ.
- स्वयंरोजगारासाठी कर्ज व भांडवली अनुदान.
- उद्योजक म्हणून स्वच्छता सेवा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी आर्थिक मदत.
- आपत्कालीन परिस्थितीसाठी Emergency Response Sanitation Units (ERSUs) ची स्थापना.
उद्योजकतेलाही प्रोत्साहन
NAMASTE योजनेत Swachhata Udyami Yojana (SUY) अंतर्गत स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना यंत्रसामग्री खरेदीसाठी आर्थिक मदत दिली जाते. 2025-26 मध्ये वैयक्तिक प्रकल्पांसाठी भांडवली अनुदानाची कमाल मर्यादा ₹5 लाखांवरून ₹7.5 लाख करण्यात आली आहे. तसेच समूह प्रकल्पांसाठी ही मर्यादा ₹18.75 लाखांवरून ₹25 लाख करण्यात आली आहे. याशिवाय खासगी स्वच्छता सेवा संस्था (PSSOs) आणि कंत्राटदारांनाही यांत्रिक उपकरणे खरेदीसाठी 25% पर्यंत भांडवली अनुदान उपलब्ध करून देण्यात आले आहे.
आतापर्यंतची उल्लेखनीय प्रगती
सरकारने जाहीर केलेल्या माहितीनुसार NAMASTE योजनेअंतर्गत देशभरात उल्लेखनीय कामगिरी झाली आहे.
- 90,942 गटारे व सेप्टिक टँक स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची नोंदणी करण्यात आली असून त्यापैकी 89,248 जणांची पडताळणी पूर्ण झाली आहे.
- 87,037 कर्मचाऱ्यांना PPE Kit वितरित करण्यात आले.
- 76,247 जणांना विविध आरोग्य विमा योजनांचा लाभ मिळाला.
- 983 स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना यांत्रिक स्वच्छता वाहनांसाठी सुमारे ₹34.17 कोटी भांडवली अनुदान वितरित करण्यात आले.
- देशभरात 1,562 जनजागृती व प्रशिक्षण कार्यशाळा आयोजित करण्यात आल्या.
- 753 सुरक्षा उपकरणे Emergency Response Sanitation Units ला उपलब्ध करून देण्यात आली.
- Waste Pickers पैकी 3.78 लाखांहून अधिक व्यक्तींची नोंदणी करण्यात आली असून मोठ्या संख्येने लाभार्थ्यांना PPE Kits व आयुष्मान भारत कार्ड उपलब्ध करून देण्याची प्रक्रिया सुरू आहे.
समाजातील दृष्टीकोन बदलण्यावर भर
NAMASTE योजना केवळ यांत्रिक स्वच्छता वाढविण्यापुरती मर्यादित नसून स्वच्छता कर्मचाऱ्यांविषयी समाजात सन्मानाची भावना निर्माण करण्यावरही भर देते. सुरक्षित स्वच्छता सेवा घेण्याबाबत नागरिकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे, नोंदणीकृत व प्रशिक्षित स्वच्छता कर्मचाऱ्यांनाच काम देण्यास प्रोत्साहन देणे आणि या क्षेत्रात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवणे हेही योजनेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.
देशासाठी का महत्त्वाची आहे NAMASTE योजना?
भारतामध्ये दरवर्षी गटारे किंवा सेप्टिक टँक साफ करताना अनेक स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा विषारी वायूंमुळे मृत्यू होतो किंवा गंभीर अपघात होतात. NAMASTE योजना अशा धोकादायक परिस्थितीला पूर्णविराम देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण पाऊल मानली जात आहे. यांत्रिक स्वच्छता, आधुनिक सुरक्षा उपकरणे, प्रशिक्षण, आरोग्य संरक्षण आणि आर्थिक सक्षमीकरण यांच्या माध्यमातून ही योजना स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणत आहे. सरकारचा उद्देश “कोणत्याही स्वच्छता कर्मचाऱ्याला मानवी मलमूत्राच्या थेट संपर्कात येऊ न देणे” आणि “स्वच्छता कामात शून्य मृत्यू” हे साध्य करणे हा आहे.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
