नवी दिल्ली/कुनो, २१ सप्टेंबर २०२६, Project Cheetah : भारतातून १९५२ मध्ये नामशेष घोषित झालेल्या चित्त्याच्या पुनर्वसनाच्या प्रयत्नांना आता महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. प्रोजेक्ट चित्ता सुरू होऊन चार वर्षे पूर्ण होत असतानाच मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात भारतात जन्मलेल्या KGP12 या मादी चित्त्याने चार पिल्लांना जन्म दिला आहे. या नव्या जन्मामुळे भारतातील जिवंत चित्त्यांची संख्या ५६ झाली असून, त्यापैकी ३६ चित्त्यांचा जन्म भारतात झाला आहे. सध्या ५३ चित्ते कुनो राष्ट्रीय उद्यानात, तर तीन चित्ते गांधी सागर वन्यजीव अभयारण्यात आहेत. १९५२ मध्ये भारतातून नामशेष घोषित झाल्यापासून २०२६ मधील ५६ चित्त्यांपर्यंतचा हा प्रवास उल्लेखनीय आहे. विशेष म्हणजे या ५६ पैकी ३६ चित्ते भारतात जन्मलेले आहेत, म्हणजेच आता या प्रकल्पात केवळ परदेशातून चित्ते आणण्यापेक्षा भारतीय भूमीवर नैसर्गिक प्रजननातून पुढची पिढी निर्माण होण्याचा टप्पा अधिक स्पष्टपणे दिसत आहे.
१९५२ : भारतातून चित्त्याचे अस्तित्व संपले होते परंतु Project Cheetah ने घडविला इतिहास
चित्ता हा भारताच्या नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक वारशाचा एक भाग होता. मात्र राजेशाही काळातील मोठ्या प्रमाणातील शिकार, चित्त्यांना पकडून शिकारीसाठी वापरण्याची परंपरा, अधिवासाचे रूपांतर आणि भक्ष्य प्राण्यांची संख्या कमी होणे या कारणांमुळे भारतातील चित्त्यांची संख्या सातत्याने घटत गेली. भारत सरकारच्या उपलब्ध नोंदीनुसार, १९४७ मध्ये छत्तीसगडमधील कोरिया जिल्ह्याच्या साल जंगलात शेवटचे तीन चित्ते नोंदवले गेले आणि त्यांची शिकार झाली. त्यानंतर १९५२ मध्ये भारत सरकारने चित्त्याला देशातून नामशेष घोषित केले. भारतामध्ये स्थानिक पातळीवर नामशेष झालेला हा एकमेव मोठा मांसाहारी प्राणी असल्याचे केंद्र सरकारच्या प्रोजेक्ट चित्ता संबंधी माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.
पुन्हा भारतात चित्ता आणण्याची कल्पना कशी पुढे आली?
भारतामध्ये चित्ता पुन्हा आणण्याच्या प्रयत्नांना २००९ पासून संस्थात्मक स्वरूप मिळू लागले. Wildlife Trust of India आणि तज्ज्ञांच्या चर्चेनंतर भारतातील संभाव्य अधिवासांचा अभ्यास करण्यात आला. मध्य प्रदेश, राजस्थान, गुजरात आणि छत्तीसगडमधील विविध भागांचा विचार करण्यात आला. Wildlife Institute of India आणि National Tiger Conservation Authority यांच्या अभ्यासात कुनो-पलपूर परिसराला चित्ता पुनर्वसनासाठी महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले. उपलब्ध अधिवास, भक्ष्य प्राण्यांची संख्या, मानवी दबाव आणि विस्तृत लँडस्केप यांचा विचार करून कुनोची निवड करण्यात आली. २०२१-२२ मध्ये तयार करण्यात आलेल्या अधिकृत Action Plan मध्ये भारतात चित्त्यांची viable metapopulation म्हणजेच विविध सुरक्षित अधिवासांमध्ये जोडलेल्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन व्यवस्था निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले.
‘Project Cheetah प्रोजेक्ट चित्ता’ची प्रमुख उद्दिष्टे
केंद्र सरकारच्या Action Plan नुसार या प्रकल्पाचा उद्देश केवळ काही चित्ते भारतात आणणे एवढाच नाही. त्यामागे मोठ्या प्रमाणावर पर्यावरणीय पुनर्स्थापनेची कल्पना आहे.
प्रमुख उद्दिष्टांमध्ये:
- भारतातील ऐतिहासिक अधिवासात चित्त्यांची प्रजननक्षम लोकसंख्या निर्माण करणे.
- विविध ठिकाणच्या चित्त्यांना एकत्रित मेटापॉप्युलेशन म्हणून व्यवस्थापित करणे.
- गवताळ प्रदेश, सवाना, झुडपी वन आणि खुल्या जंगलांचे संवर्धन करणे.
- चित्त्याच्या भक्ष्य प्राण्यांचे संरक्षण करणे.
- स्थानिक समुदायांसाठी रोजगार आणि उपजीविकेच्या संधी वाढवणे.
- पर्यावरणपूरक पर्यटनाला चालना देणे.
- मानव-वन्यजीव संघर्षाचे व्यवस्थापन करणे.
१७ सप्टेंबर २०२२ : भारतात चित्त्याचे पुनरागमन
Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा १७ सप्टेंबर २०२२ रोजी पार पडला. नामिबियातून आणलेल्या आठ चित्त्यांना कुनो राष्ट्रीय उद्यानात आणण्यात आले. या आठ चित्त्यांमध्ये पाच माद्या आणि तीन नर होते. त्यांना भारतात आणून कुनोमध्ये सोडण्यात आले. केंद्र सरकारने याला जगातील पहिला आंतरखंडीय मोठ्या वन्य मांसाहारी प्राण्यांच्या स्थलांतराचा प्रकल्प असे वर्णन केले आहे. याच दिवशी भारताच्या वन्यजीव संवर्धनाच्या इतिहासात जवळपास सात दशकांनंतर एक नवे पर्व सुरू झाले.
फेब्रुवारी २०२३ : दक्षिण आफ्रिकेतून आणखी १२ चित्ते
Project Cheetah प्रकल्पाचा दुसरा मोठा टप्पा १८ फेब्रुवारी २०२३ रोजी झाला. दक्षिण आफ्रिकेतून आणखी १२ चित्ते भारतात आणण्यात आले. या १२ चित्त्यांमध्ये ७ नर आणि ५ माद्या होत्या. त्यांना कुनो राष्ट्रीय उद्यानात सोडण्यात आले. त्यानंतर भारतातील चित्त्यांची एकूण संख्या २० झाली. दक्षिण आफ्रिका आणि नामिबियातील तज्ज्ञ, भारतीय वन्यजीव अधिकारी, पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ आणि वैज्ञानिक यांच्या सहभागातून चित्त्यांच्या आरोग्याचे आणि हालचालींचे निरीक्षण करण्यात आले.
सुरुवातीचा काळ आव्हानात्मक ठरला
Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याचा प्रवास पूर्णपणे सरळ राहिलेला नाही. काही प्रौढ चित्ते आणि भारतात जन्मलेल्या पिल्लांचा मृत्यू झाला आहे. त्यामुळे प्रकल्पाच्या सुरुवातीच्या काळात चित्त्यांच्या मृत्यूवरून मोठी चर्चा झाली. २०२३ मध्ये National Tiger Conservation Authority ने कुनोतील काही प्रौढ चित्त्यांच्या मृत्यूबाबत प्राथमिक विश्लेषण प्रसिद्ध केले होते. त्यामध्ये संबंधित मृत्यू नैसर्गिक कारणांशी संबंधित असल्याचे सांगण्यात आले होते. मात्र अधिकृत वार्षिक अहवालांनीही हे स्पष्ट केले आहे की, चित्त्यांचे भारतात पुनर्वसन ही दीर्घकालीन आणि आव्हानात्मक प्रक्रिया आहे. विशेषतः नवीन अधिवासाशी जुळवून घेणे, शिकारीची क्षमता, इतर मांसाहारी प्राण्यांशी स्पर्धा, आजार आणि पिल्लांचे जगणे ही महत्त्वाची आव्हाने आहेत.
पिल्लांचा जन्म : Project Cheetah प्रकल्पासाठी निर्णायक टप्पा
Project Cheetah अंतर्गत चित्त्यांना भारतात आणल्यानंतर त्यांचे प्रजनन होणे हा या प्रकल्पाच्या यशातील महत्त्वाचा निकष मानला गेला. २०२३ मध्येच भारतात चित्त्याच्या पिल्लांचा जन्म झाला. केंद्र सरकारच्या पहिल्या वर्षाच्या आढाव्यानुसार, प्रकल्पाच्या सहा अल्पकालीन यश निकषांपैकी परिचय करून दिलेल्या चित्त्यांपैकी ५० टक्के जगणे, अधिवास क्षेत्र निश्चित होणे, कुनोमध्ये पिल्लांचा जन्म आणि स्थानिक समुदायांना रोजगार/आर्थिक लाभ हे निकष पूर्ण झाल्याचे नमूद करण्यात आले होते. यामुळे भारतात चित्ते केवळ जिवंत राहू शकतात एवढेच नव्हे, तर येथे प्रजननही करू शकतात, हे दिसून आले.
२०२६ मध्ये नवा टप्पा : ५३ चित्ते
मार्च २०२६ मध्ये Project Cheetah अंतर्गत नामिबियातून आलेल्या ज्वाला या मादी चित्त्याने कुनोमध्ये पाच पिल्लांना जन्म दिला. या जन्मामुळे भारतातील चित्त्यांची संख्या ५३ झाली आणि भारतात जन्मलेल्या जिवंत पिल्लांची संख्या ३३ झाली. केंद्र सरकारनुसार हा भारतातील चित्त्यांचा दहावा यशस्वी लिटर होता. त्याच काळात भारताने प्रकल्पाचा विस्तारही केला.
फेब्रुवारी २०२६ : बोत्सवानातून ९ चित्त्यांची भर
२८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी बोत्सवानातून नऊ चित्ते—सहा माद्या आणि तीन नर— भारतात आणण्यात आले. त्यांना सुरुवातीला कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील क्वारंटाइन व्यवस्थेत ठेवण्यात आले आणि त्यानंतर हळूहळू मोठ्या अधिवासात सोडण्याची प्रक्रिया निश्चित करण्यात आली. यापूर्वी भारताचा चित्ता प्रकल्प मुख्यतः नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिकेतील चित्त्यांवर आधारित होता. बोत्सवानातील चित्त्यांचा समावेश केल्यामुळे आनुवंशिक विविधता आणि भविष्यातील मेटापॉप्युलेशन व्यवस्थापनासाठी अतिरिक्त स्रोत उपलब्ध झाला.
एप्रिल २०२६ : भारतात जन्मलेल्या मादीने जंगलात पिल्लांना जन्म दिला
११ एप्रिल २०२६ रोजी Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याच्या इतिहासातील आणखी एक महत्त्वाची घटना घडली. गामिनी या दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात आणलेल्या मादी चित्त्याच्या पिल्लांपैकी KGP12 या भारतात जन्मलेल्या मादीने कुनो राष्ट्रीय उद्यानात चार पिल्लांना जन्म दिला. त्या वेळी KGP12चे वय सुमारे २५ महिने होते आणि ती एका वर्षाहून अधिक काळ जंगलातील अधिवासात होती. विशेष म्हणजे, भारतात पुनरुज्जीवित केलेल्या चित्त्याच्या भारत-जन्मलेल्या मादीने नैसर्गिक परिस्थितीत पिल्लांना जन्म देण्याची ही पहिली नोंद असल्याचे केंद्र सरकारने म्हटले होते. मात्र या पहिल्या चार पिल्लांचे आयुष्य फार काळ टिकले नाही. त्यांच्यावर बिबट्याने हल्ला केल्याचे नंतरच्या अहवालांत नमूद करण्यात आले आणि चारही पिल्लांचा मृत्यू झाला. ही घटना वन्य परिस्थितीत चित्त्यांच्या पिल्लांसमोरील नैसर्गिक आव्हाने किती मोठी आहेत, याचीही आठवण करून देणारी ठरली.
सप्टेंबर २०२६ : KGP12 पुन्हा आई; चार नव्या पिल्लांचा जन्म
आता याच KGP12 ने पुन्हा चार पिल्लांना जन्म दिला आहे. १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी KGP12 ने कुनो राष्ट्रीय उद्यानात चार पिल्लांना जन्म दिला. या वेळी पिल्लांच्या जन्मामुळे भारतातील जिवंत चित्त्यांची संख्या ५६ झाली. ही घटना आणखी एका कारणामुळे महत्त्वाची आहे—KGP12 स्वतः भारतात जन्मलेली आहे आणि आता तिची पुढची पिढीही भारतात जन्माला आली आहे. याचा अर्थ प्रोजेक्ट चित्त्याची लोकसंख्या आता केवळ आफ्रिकेतून आणलेल्या संस्थापक चित्त्यांवर अवलंबून राहिलेली नाही; भारतात जन्मलेल्या चित्त्यांमधूनही पुढची पिढी निर्माण होत आहे.
भारतातील ५६ चित्त्यांचे सध्याचे चित्र
ताज्या उपलब्ध माहितीनुसार भारतातील ५६ जिवंत चित्त्यांपैकी:
५३ चित्ते — कुनो राष्ट्रीय उद्यानात
३ चित्ते — गांधी सागर वन्यजीव अभयारण्यात
आणि एकूण ३६ चित्ते भारतात जन्मलेले आहेत.
ही संख्या २०२२ मधील आठ चित्त्यांपासून सुरू झालेल्या प्रवासाच्या तुलनेत मोठी वाढ दर्शवते.
२०२२ ते २०२६ : प्रोजेक्ट चित्त्याचा प्रवास
| वर्ष | महत्त्वाची घटना |
| १९४७ | भारतातील शेवटचे तीन चित्ते छत्तीसगडमधील कोरिया परिसरात नोंदवले गेले; त्यांची शिकार झाली |
| १९५२ | भारत सरकारने चित्त्याला देशातून नामशेष घोषित केले |
| २००९ | चित्ता पुनर्वसनाच्या शक्यतेवर तज्ज्ञ पातळीवर पुन्हा अभ्यास सुरू |
| २०२१-२२ | चित्ता पुनर्वसनासाठी Action Plan तयार |
| १७ सप्टेंबर २०२२ | नामिबियातून ८ चित्ते भारतात; कुनोमध्ये पुनरागमन |
| १८ फेब्रुवारी २०२३ | दक्षिण आफ्रिकेतून १२ चित्ते भारतात |
| २०२३ | भारतात पहिल्या पिढीतील पिल्लांचा जन्म |
| २८ फेब्रुवारी २०२६ | बोत्सवानातून ९ चित्ते भारतात |
| मार्च २०२६ | ज्वालाने ५ पिल्लांना जन्म; संख्या ५३ |
| एप्रिल २०२६ | भारतात जन्मलेल्या KGP12 ने चार पिल्लांना जन्म दिला |
| १८ सप्टेंबर २०२६ | KGP12 ने पुन्हा चार पिल्लांना जन्म दिला |
| सप्टेंबर २०२६ | भारतातील जिवंत चित्ते ५६; भारतात जन्मलेले चित्ते ३६ |
या ऐतिहासिक टप्प्यांची अधिकृत नोंद केंद्र सरकार, NTCA आणि Wildlife Institute of India यांच्या अहवालांमध्ये उपलब्ध आहे.
कुनोची निवड का करण्यात आली?
चित्त्यांच्या पुनर्वसनासाठी योग्य अधिवास हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. Wildlife Institute of India च्या Action Plan मध्ये कुनोचा विस्तृत अभ्यास करण्यात आला होता.
कुनोमध्ये:
- मोठा खुला वनप्रदेश आहे.
- चित्त्यांसाठी योग्य भक्ष्य प्राण्यांची उपलब्धता आहे.
- मानवी वस्तीचा दबाव तुलनेने कमी करण्यात आला आहे.
- विस्तारित लँडस्केपमध्ये अधिवास पुनर्स्थापनेची क्षमता आहे.
- इतर मोठ्या मांसाहारी प्राण्यांसोबत सहअस्तित्वाची शक्यता विचारात घेण्यात आली आहे.
Action Plan च्या गणनेनुसार त्या वेळच्या उपलब्ध भक्ष्याच्या आधारे कुनो राष्ट्रीय उद्यानाची विद्यमान क्षमता सुमारे २१ चित्त्यांची होती; अधिवास आणि भक्ष्य व्यवस्थापनाचा विस्तार केल्यास कुनोच्या मोठ्या लँडस्केपमध्ये ही क्षमता ३६ चित्त्यांपर्यंत जाऊ शकते, असे अभ्यासात नमूद आहे.
Project Cheetah मधील पुढील आव्हान काय?
५६ चित्त्यांचा आकडा निश्चितच महत्त्वाचा टप्पा आहे; मात्र संख्या वाढणे आणि दीर्घकाळ टिकणारी स्वयंपूर्ण लोकसंख्या निर्माण होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. चित्ता प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्यात काही महत्त्वाचे प्रश्न कायम आहेत:
१. पिल्लांचे जगणे
चित्त्यांच्या पिल्लांना बिबट्या, लकडबग्घा आणि इतर भक्षकांपासून धोका असतो. KGP12च्या पहिल्या चार पिल्लांचा बिबट्याच्या हल्ल्यात मृत्यू झाल्याची घटना याचे उदाहरण आहे.
२. मोठा आणि सुरक्षित अधिवास
लोकसंख्या वाढत गेल्यानंतर अधिक मोठ्या अधिवासाची गरज निर्माण होईल. म्हणूनच कुनोच्या पलीकडेही चित्ता अधिवास विकसित करण्याचे प्रयत्न महत्त्वाचे ठरतात.
३. आनुवंशिक विविधता
दीर्घकाळ टिकणाऱ्या लोकसंख्येसाठी आनुवंशिक विविधता आवश्यक आहे. Action Plan मध्ये मेटापॉप्युलेशन व्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार आफ्रिकेतून नवीन चित्त्यांचा समावेश करण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.
४. इतर मांसाहारी प्राण्यांशी सहअस्तित्व
कुनोमध्ये बिबट्यांसह इतर मोठे मांसाहारी प्राणी आहेत. त्यामुळे भक्ष्य, प्रदेश आणि पिल्लांच्या सुरक्षेचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.
५. स्थानिक समुदायांचा सहभाग
Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याच्या दीर्घकालीन यशासाठी स्थानिक ग्रामस्थांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा मानला गेला आहे. अधिकृत Action Plan मध्ये रोजगार, पर्यटन, पर्यावरणीय लाभ आणि संघर्ष व्यवस्थापनाला महत्त्व दिले आहे.
गांधी सागरकडेही विस्तार
Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याचे केंद्र कुनो असले तरी भविष्यात एकाच ठिकाणी संपूर्ण लोकसंख्या ठेवण्याऐवजी अनेक सुरक्षित अधिवासांमध्ये चित्त्यांची लोकसंख्या निर्माण करण्याची योजना आहे. गांधी सागर वन्यजीव अभयारण्य या दृष्टीने महत्त्वाचे झाले आहे. २०२६ मध्ये उपलब्ध आकडेवारीनुसार येथे तीन चित्ते आहेत. भारत सरकारच्या २०२३ च्या आढाव्यातही गांधी सागर आणि नौरादेही यांसारख्या पर्यायी ठिकाणांच्या तयारीचा उल्लेख करण्यात आला होता.
फक्त चित्ता नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेचे संवर्धन
Project Cheetah – प्रोजेक्ट चित्त्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्याचा फायदा केवळ चित्त्याला होणे अपेक्षित नाही. चित्ता हा खुल्या गवताळ प्रदेश, सवाना आणि झुडपी जंगलाशी संबंधित प्राणी आहे. त्यामुळे त्याचे संवर्धन करताना त्याचा अधिवास, त्यावर अवलंबून असलेले भक्ष्य प्राणी आणि इतर जैवविविधता यांचेही संरक्षण करावे लागते. केंद्र सरकारच्या Action Plan मध्येही चित्त्याला ‘umbrella species’ म्हणून वापरून गवताळ प्रदेश आणि खुल्या जंगलांच्या संवर्धनाला चालना देण्याचा उद्देश स्पष्ट करण्यात आला आहे.
५६ चित्त्यांचा आकडा काय सांगतो?
१९५२ मध्ये भारतातून नामशेष घोषित झालेला चित्ता ७० वर्षांहून अधिक काळानंतर पुन्हा भारतात आणला गेला. २०२२ मध्ये केवळ ८ परदेशातून आणलेल्या चित्त्यांपासून सुरू झालेला प्रकल्प २०२६ मध्ये ५६ जिवंत चित्त्यांपर्यंत पोहोचला आहे. यातील ३६ चित्ते भारतात जन्मलेले आहेत. विशेष म्हणजे KGP12सारख्या भारतात जन्मलेल्या मादीने आता स्वतः पिल्लांना जन्म दिल्याने भारत-जन्मलेल्या चित्त्यांची पुढची पिढी तयार होण्याची प्रक्रिया दिसून येत आहे. मात्र या प्रकल्पाचे अंतिम यश केवळ ५६ किंवा भविष्यातील एखाद्या मोठ्या आकड्याने ठरणार नाही. दीर्घकाळ टिकणारी, आनुवंशिकदृष्ट्या सक्षम आणि नैसर्गिक अधिवासात स्वतःचे अस्तित्व टिकवणारी चित्त्यांची लोकसंख्या निर्माण करणे हे या प्रकल्पाचे मोठे उद्दिष्ट आहे. अधिकृत Action Plan देखील याच दीर्घकालीन मेटापॉप्युलेशन दृष्टिकोनावर भर देतो.
निष्कर्ष
१९५२ मध्ये भारतातून नामशेष झालेला चित्ता, २०२२ मध्ये पुन्हा भारताच्या भूमीवर परतला आणि २०२६ मध्ये भारतात जन्मलेल्या चित्त्यांची संख्या ३६वर पोहोचली आहे. १८ सप्टेंबरला KGP12ने दिलेल्या चार पिल्लांच्या जन्मामुळे भारतातील जिवंत चित्त्यांची संख्या ५६ झाली. हा प्रवास केवळ एका प्राण्याला पुन्हा भारतात आणण्याची कथा नाही. तो अधिवास पुनर्स्थापना, वन्यजीव व्यवस्थापन, वैज्ञानिक निरीक्षण, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्य यांचा दीर्घकालीन प्रयोग आहे. पुढील काही वर्षांत या चित्त्यांची जगण्याची क्षमता, प्रजनन, पिल्लांचे अस्तित्व आणि विविध अधिवासांमध्ये लोकसंख्या विस्तारण्याची क्षमता हे प्रकल्पाच्या पुढील टप्प्याचे महत्त्वाचे मापदंड ठरणार आहेत.
महत्त्वाची आकडेवारी
१९५२ — भारतातून चित्ता नामशेष घोषित
२०२२ — नामिबियातून ८ चित्त्यांसह पुनरागमन
२०२३ — दक्षिण आफ्रिकेतून आणखी १२ चित्ते
२०२६ — बोत्सवानातून ९ चित्ते
५६ — भारतातील सध्याची जिवंत चित्त्यांची संख्या
३६ — भारतात जन्मलेले जिवंत चित्ते
५३ — कुनो राष्ट्रीय उद्यानातील चित्ते
३ — गांधी सागरमधील चित्ते
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
