महाराष्ट्रातील शाळांमध्ये १७ सप्टेंबरपासून Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प अभियान’; विद्यार्थ्यांसाठी चित्रकला-वक्तृत्व स्पर्धांसह विविध सामाजिक उपक्रम !

मुंबई, १६ सप्टेंबर २०२६ : विद्यार्थ्यांमध्ये सेवाभाव, सामाजिक जबाबदारी, जबाबदार नागरिकत्व आणि राष्ट्रनिर्मितीची जाणीव विकसित करण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्रातील शाळांमध्ये Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प अभियान २०२६’ राबविण्यात येणार आहे. शालेय शिक्षण विभागाच्या माध्यमातून हे अभियान १७ सप्टेंबर ते १७ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत राज्यातील शाळांमध्ये आयोजित केले जाणार आहे. याबाबत राज्य शासनाने ९ सप्टेंबर रोजी शासनस्तरावर निर्णय नोंदविल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. राज्यातील सर्व शासकीय, स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या, अनुदानित आणि विनाअनुदानित शाळांचा या अभियानात समावेश करण्यात आला आहे. विद्यार्थ्यांना केवळ पाठ्यपुस्तकांपुरते शिक्षण न देता समाजातील विविध प्रश्नांशी जोडणे आणि प्रत्यक्ष सामाजिक उपक्रमांमधून जबाबदार नागरिकत्वाची जाणीव निर्माण करणे, हा या उपक्रमामागील प्रमुख उद्देश असल्याचे शालेय शिक्षण विभागाच्या माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सार्वजनिक जीवनातील २५ वर्षांच्या निमित्ताने Seva Sankalp अभियान

महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीनुसार, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सार्वजनिक जीवनातील २५ वर्षांच्या कार्यकाळाच्या निमित्ताने हे अभियान आयोजित केले जात आहे. याच कालावधीत देशभरातही Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प’ या संकल्पनेशी संबंधित विविध कार्यक्रम जाहीर करण्यात आले आहेत. केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, १७ सप्टेंबर ते १७ ऑक्टोबरदरम्यान स्वच्छता आणि जनसहभागाशी संबंधित ‘स्वच्छता ही सेवा २०२६’ अभियानही राबविण्यात येत आहे. मात्र, महाराष्ट्राच्या शालेय शिक्षण विभागांतर्गत राबविण्यात येणाऱ्या अभियानाचा केंद्रबिंदू विद्यार्थ्यांचा सामाजिक सहभाग, सेवा वृत्ती आणि नागरिकत्वाची जाणीव हा आहे.

‘विकसित भारत–२०४७’वर चित्रकला आणि वक्तृत्व स्पर्धा

या अभियानात विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला आणि विचारक्षमतेला चालना देण्यासाठी ‘विकसित भारत–२०४७’ या संकल्पनेवर आधारित चित्रकला आणि वक्तृत्व स्पर्धा आयोजित केल्या जाणार आहेत. चित्रकला स्पर्धेत विद्यार्थ्यांना विकसित भारताची कल्पना आपल्या कलाकृतीतून मांडता येईल, तर वक्तृत्व स्पर्धेत विद्यार्थी देशाचा विकास, सामाजिक जबाबदारी, पर्यावरण, शिक्षण, तंत्रज्ञान, नागरिकत्व आणि राष्ट्रनिर्मिती यांसारख्या विषयांवर आपले विचार मांडू शकतील. यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ स्पर्धेचा अनुभव न मिळता, भविष्यातील भारताबद्दल विचार करण्याची संधी मिळण्याची अपेक्षा आहे.

२ ऑक्टोबरला प्रत्येक तालुक्यात ‘नमो सेवागाथा’

Seva Sankalpअभियानातील महत्त्वाच्या कार्यक्रमांपैकी एक म्हणजे २ ऑक्टोबर रोजी प्रत्येक तालुक्यात आयोजित करण्यात येणारा ‘नमो सेवागाथा’ कार्यक्रम. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून सार्वजनिक जीवनातील सेवा, सामाजिक कार्य आणि राष्ट्रनिर्मितीशी संबंधित विचार विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. याशिवाय शाळांनी स्थानिक परिस्थिती आणि गरज लक्षात घेऊन विविध सामाजिक उपक्रम हाती घ्यावेत, अशी अपेक्षा आहे.

स्वच्छता ते जलसंवर्धन; शाळांमध्ये विविध उपक्रम

Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प अभियान’ केवळ स्पर्धांपुरते मर्यादित राहणार नसून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष सामाजिक कामाशी जोडण्यासाठी विविध उपक्रम राबविले जाणार आहेत.

यामध्ये प्रमुखतः—

• स्वच्छता अभियान
• वृक्षारोपण
• प्लास्टिकमुक्ती अभियान
• जलसंवर्धन
• रस्ता सुरक्षा जनजागृती
• सायबर सुरक्षा जनजागृती
• फिट इंडिया उपक्रम
• वीरगाथा उपक्रम
• दिव्यांगजन सहाय्य
• मतदार जागृती
• व्होकल फॉर लोकल
• व्यसनमुक्ती जनजागृती
• पोषण व ॲनिमिया जनजागृती

यांसारख्या विषयांचा समावेश आहे. या उपक्रमांमधून विद्यार्थ्यांना समाजातील विविध प्रश्नांची ओळख करून देतानाच, त्या प्रश्नांच्या निराकरणासाठी छोट्या पातळीवर आपण काय योगदान देऊ शकतो, याचा अनुभव मिळू शकतो.

प्रत्येक शाळेने किमान एका अर्थपूर्ण Seva Sankalp सेवा उपक्रमाची अंमलबजावणी करावी

अभियानातील एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे प्रत्येक शाळेने आपल्या स्थानिक गरजेनुसार किमान एका अर्थपूर्ण सेवा उपक्रमाची अंमलबजावणी करणे. याचा अर्थ प्रत्येक शाळेने एकच ठरावीक कार्यक्रम करण्याऐवजी आपल्या परिसरातील परिस्थितीनुसार उपक्रम निवडण्याची संधी आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्रामीण भागातील शाळेत जलसंवर्धन किंवा वृक्षारोपणाला प्राधान्य देता येऊ शकते, तर शहरातील शाळेत वाहतूक सुरक्षा, प्लास्टिकमुक्ती किंवा सायबर सुरक्षा यावर जनजागृती करता येऊ शकते. यामुळे अभियानाचा भर केवळ कार्यक्रमांच्या संख्येवर न राहता स्थानिक गरजांशी जोडलेल्या प्रत्यक्ष सेवाकार्यावर राहण्याची शक्यता आहे.

विद्यार्थी, शिक्षक, पालक आणि माजी विद्यार्थ्यांचा सहभाग

या अभियानात केवळ विद्यार्थ्यांचाच नव्हे तर शाळेशी संबंधित विविध घटकांचा सहभाग अपेक्षित आहे. यामध्ये— विद्यार्थी + शिक्षक + पालक + शाळा व्यवस्थापन समिती + माजी विद्यार्थी + स्थानिक नागरिक यांचा सहभाग राहणार आहे. यामुळे शाळा ही केवळ शिक्षण देणारी संस्था न राहता स्थानिक समाजाशी जोडलेले सामाजिक केंद्र म्हणूनही काम करू शकते. विशेषतः माजी विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून करिअर मार्गदर्शन, डिजिटल कौशल्य, सामाजिक उपक्रम आणि गरजू विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत यांसारखे उपक्रम राबविण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.

करिअर मार्गदर्शन आणि डिजिटल साक्षरतेवरही भर

‘सेवा संकल्प अभियान’ामध्ये विद्यार्थ्यांच्या सामाजिक सहभागासोबत त्यांच्या शैक्षणिक आणि भविष्यातील गरजांचाही विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे करिअर मार्गदर्शन, डिजिटल साक्षरता आणि वंचित विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक सहकार्य यांसारखे उपक्रमही आयोजित केले जाणार आहेत. आजच्या काळात डिजिटल साधनांचा सुरक्षित आणि जबाबदारीने वापर करणे विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे झाले आहे. त्यामुळे डिजिटल साक्षरता आणि सायबर सुरक्षेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना ऑनलाइन जगातील संधींबरोबरच जोखमींबद्दलही माहिती देण्याची संधी मिळू शकते.

‘मी समाजासाठी काय करू शकतो?’ हा विचार विद्यार्थ्यांमध्ये रुजविण्याचा प्रयत्न

या अभियानामागील मुख्य विचार म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या मनात ‘मी समाजासाठी काय करू शकतो?’ हा प्रश्न निर्माण करणे. शालेय शिक्षण विभागाच्या माहितीनुसार, विद्यार्थ्यांमध्ये सेवाभाव, सामाजिक जबाबदारी आणि जबाबदार नागरिकत्वाची भावना विकसित करण्यावर भर देण्यात येणार आहे. यातून विद्यार्थ्यांना समाजातील समस्यांकडे केवळ प्रेक्षक म्हणून न पाहता, आपल्या क्षमतेनुसार छोट्या कृतीतून योगदान देण्याची प्रेरणा मिळावी, हा अभियानाचा उद्देश आहे.

विद्यार्थ्यांचा सहभाग ऐच्छिक

या अभियानाबाबत शालेय शिक्षण विभागाने एक महत्त्वाची बाब स्पष्ट केली आहे. विद्यार्थ्यांचा सहभाग ऐच्छिक राहणार आहे. म्हणजेच अभियानातील सामाजिक उपक्रमांमध्ये विद्यार्थ्यांचा सहभाग प्रोत्साहित केला जाणार असला तरी तो सक्तीचा नसल्याचे विभागाने स्पष्ट केले आहे. ही बाब विशेषतः शाळांनी विविध उपक्रमांचे नियोजन करताना लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

‘विकसित भारत–२०४७’च्या संकल्पनेशी जोडण्याचा प्रयत्न

केंद्र सरकारच्या शिक्षणविषयक उपक्रमांमध्येही विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाबरोबरच २१व्या शतकातील कौशल्ये, सामाजिक जबाबदारी आणि भविष्यासाठी तयार शिक्षणावर भर दिला जात आहे. उदाहरणार्थ, PM SHRI उपक्रमांतर्गत शाळांना गुणवत्तापूर्ण, समावेशक आणि भविष्यासाठी सक्षम शिक्षणव्यवस्थेचे नमुना केंद्र म्हणून विकसित करण्याचा उद्देश ठेवण्यात आला आहे. ‘सेवा संकल्प अभियान’ातील सामाजिक उपक्रमांची रचना विद्यार्थ्यांना अशाच व्यापक सामाजिक आणि नागरिकत्वाच्या संदर्भांशी जोडण्याच्या उद्देशाने करण्यात आली आहे.

अभियानाची कालमर्यादा एक महिना

शालेय शिक्षण विभागाच्या अभियानानुसार १७ सप्टेंबर २०२६ ते १७ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत विविध उपक्रम राबविले जाणार आहेत. या कालावधीची पुष्टी महाराष्ट्रातील उपलब्ध शासन निर्णय नोंदी आणि शालेय शिक्षणविषयक परिपत्रकाच्या उपलब्ध नोंदींमधूनही होते.  दरम्यान, १७ सप्टेंबरपासून सुरू होणाऱ्या व्यापक ‘सेवा संकल्प’ उपक्रमांशी संबंधित इतर सरकारी मोहिमाही याच कालावधीत सुरू होत आहेत. केंद्राच्या ‘स्वच्छता ही सेवा २०२६’ अभियानाची कालमर्यादाही १७ सप्टेंबर ते १७ ऑक्टोबर अशीच आहे.

शाळांसमोर अंमलबजावणीचे आव्हान

Seva Sankalp अभियानाचा उद्देश प्रत्यक्षात साध्य करण्यासाठी केवळ कार्यक्रम आयोजित करणे पुरेसे ठरणार नाही. निवडलेल्या उपक्रमाचा विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष अनुभव मिळणे आणि त्याचा स्थानिक समाजाला उपयोग होणे महत्त्वाचे ठरेल. उदाहरणार्थ, वृक्षारोपण केल्यानंतर त्या झाडांची देखभाल कोण करणार, जलसंवर्धन उपक्रमानंतर त्याचा परिणाम काय झाला, सायबर सुरक्षा जनजागृतीनंतर विद्यार्थ्यांच्या डिजिटल सवयींमध्ये काय बदल झाला किंवा स्वच्छता अभियानानंतर परिसर किती काळ स्वच्छ राहिला, यांसारख्या बाबींवर लक्ष दिल्यास अभियान अधिक अर्थपूर्ण होऊ शकते.

अभियानातून काय अपेक्षित?

Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प अभियान २०२६’च्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना शिक्षणासोबतच सेवा, शिस्त, सामाजिक जबाबदारी, पर्यावरण संवर्धन, नागरिकत्व, डिजिटल सुरक्षितता, आरोग्य आणि राष्ट्रनिर्मिती या विषयांशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. विशेष म्हणजे, प्रत्येक शाळेला स्थानिक गरजेनुसार उपक्रम निवडण्याची संधी असल्यामुळे अभियानाची अंमलबजावणी विविध भागांमध्ये वेगवेगळ्या स्वरूपात होऊ शकते.

थोडक्यात महत्त्वाचे मुद्दे

निष्कर्ष

महाराष्ट्रातील शाळांमध्ये राबविण्यात येणारे Seva Sankalp ‘सेवा संकल्प अभियान २०२६’ हे विद्यार्थ्यांना सामाजिक प्रश्नांशी जोडण्याच्या उद्देशाने आखण्यात आले आहे. चित्रकला आणि वक्तृत्व स्पर्धांपासून स्वच्छता, वृक्षारोपण, जलसंवर्धन, सायबर सुरक्षा, पोषण आणि रस्ता सुरक्षा यांसारख्या प्रत्यक्ष उपक्रमांपर्यंत विविध कार्यक्रम या काळात घेण्यात येणार आहेत. या अभियानात प्रत्येक शाळेने आपल्या परिसरातील गरज ओळखून किमान एका अर्थपूर्ण सेवा उपक्रमाची अंमलबजावणी करणे अपेक्षित आहे. त्यामुळे अभियानाचे महत्त्व केवळ एका महिन्यातील कार्यक्रमांपुरते न राहता विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन वर्तनात सामाजिक जबाबदारी आणि नागरिकत्वाची जाणीव कितपत रुजते, यावरही अवलंबून राहणार आहे.

समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.

आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :

बातमीन्यूज