नवी दिल्ली / बाकू | २३ ऑक्टोबर २०२६ : भारताचे परराष्ट्रमंत्री डॉ. एस. जयशंकर यांनी (Azerbaijan) अझरबैजानचे परराष्ट्रमंत्री जेहुन बायरामोव्ह यांच्यासोबत महत्त्वपूर्ण द्विपक्षीय चर्चा केली. या चर्चेत भारत आणि अझरबैजान यांच्यातील राजनैतिक संबंध अधिक मजबूत करणे, व्यापार आणि आर्थिक सहकार्य वाढवणे, दोन्ही देशांतील उच्चस्तरीय भेटींची देवाणघेवाण करणे, दळणवळण व्यवस्था विकसित करणे आणि नागरिकांमधील परस्पर संबंध वृद्धिंगत करणे या मुद्द्यांवर भर देण्यात आला. जयशंकर यांनी सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म ‘एक्स’वरील आपल्या संदेशात या चर्चेला फलदायी ठरल्याचे सांगितले. दोन्ही देशांनी संबंध पुढे नेण्यासाठी ठोस दिशा निश्चित केल्याचेही त्यांनी नमूद केले. याशिवाय, प्रादेशिक आणि जागतिक घडामोडींवर धोरणात्मक दृष्टिकोनातून विचारांची देवाणघेवाण करण्यात आली. शांतता, प्रगती आणि समृद्धीला चालना देणे हे दोन्ही देशांचे समान हित असल्याचे जयशंकर यांनी स्पष्ट केले. भारताचे अझरबैजानसोबतचे संबंध समजून घेताना भारत–आर्मेनिया आणि अझरबैजान–आर्मेनिया संबंधांची पार्श्वभूमीही महत्त्वाची ठरते. दक्षिण कॉकसस प्रदेशातील हे तीन देश राजनैतिक, सामरिक आणि आर्थिक दृष्टिकोनातून परस्परांशी जोडलेले आहेत. भारताचे आर्मेनियासोबत संरक्षण, शस्त्रास्त्र खरेदी, व्यापार आणि राजनैतिक सहकार्याचे संबंध अधिक दृढ झाले आहेत. दुसरीकडे, अझरबैजानसोबत भारताचे ऊर्जा, व्यापार आणि दळणवळण क्षेत्रातील महत्त्वाचे हितसंबंध आहेत; मात्र, पाकिस्तानशी अझरबैजानचे वाढलेले संबंध आणि काश्मीर प्रश्नावरील भूमिका यांमुळे भारत–अझरबैजान संबंधांमध्ये काही काळ तणाव निर्माण झाला आहे. अझरबैजान आणि आर्मेनिया यांच्यात नागोर्नो-काराबाख प्रदेशावरून अनेक दशकांपासून संघर्ष सुरू होता. सप्टेंबर २०२३ मध्ये अझरबैजानने या प्रदेशावर पुन्हा नियंत्रण मिळवल्यानंतर तेथील मोठ्या संख्येने जातीय आर्मेनियन नागरिकांनी आर्मेनियाकडे स्थलांतर केले. त्यानंतर दोन्ही देशांमध्ये शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी राजनैतिक प्रयत्न सुरू झाले. जुलै २०२५ मध्ये अझरबैजान आणि आर्मेनियाच्या नेत्यांनी वॉशिंग्टन येथे शांतता कराराच्या मजकुराला मान्यता देण्याच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले. अशा संवेदनशील प्रादेशिक परिस्थितीत भारताचे परराष्ट्रमंत्री डॉ. एस. जयशंकर आणि अझरबैजानचे परराष्ट्रमंत्री जेहुन बायरामोव्ह यांच्यात झालेली चर्चा भारतासाठी महत्त्वाची मानली जाते. या चर्चेत प्रादेशिक आणि जागतिक घडामोडींवर विचारांची देवाणघेवाण झाल्याने, भारत आपल्या राष्ट्रीय हितसंबंधांचे रक्षण करताना दक्षिण कॉकसस प्रदेशातील शांतता, स्थैर्य आणि आर्थिक सहकार्याला कशा प्रकारे प्राधान्य देतो, हेही स्पष्ट होते.
(Azerbaijan) अझरबैजानच्या राष्ट्राध्यक्षांचीही घेतली भेट
या दौऱ्यात डॉ. एस. जयशंकर यांनी अझरबैजानचे राष्ट्राध्यक्ष इल्हाम अलीयेव यांचीही भेट घेतली. या भेटीदरम्यान भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या शुभेच्छा त्यांनी अझरबैजानच्या राष्ट्राध्यक्षांपर्यंत पोहोचवल्या. दोन्ही देशांमधील संबंधांची सद्यस्थिती आणि भविष्यातील सहकार्याच्या संधी यावर या भेटीत चर्चा झाली. राजकीय, व्यापार-आर्थिक, उच्च तंत्रज्ञान, सांस्कृतिक आणि मानवतावादी क्षेत्रांत सहकार्य वाढवण्याच्या शक्यतांवर दोन्ही बाजूंनी भर दिला. आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या माध्यमातून सहकार्य वाढवण्याबरोबरच विविध स्तरांवर परस्पर भेटी आयोजित करण्याचे महत्त्वही अधोरेखित करण्यात आले.
व्यापारवाढीसाठी मोठी संधी; २०२६ मधील आकडेवारी महत्त्वाची
भारत आणि अझरबैजान यांच्यातील आर्थिक संबंध या चर्चेतील महत्त्वाचा भाग ठरले. (Azerbaijan)अझरबैजानच्या परराष्ट्रमंत्री जेहुन बायरामोव्ह यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, २०२६ च्या पहिल्या नऊ महिन्यांत दोन्ही देशांमधील व्यापार सुमारे ६०० दशलक्ष अमेरिकी डॉलर इतका झाला. हा व्यापार आणखी वाढवण्याची क्षमता असल्याचे त्यांनी सांगितले. भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या एप्रिल २०२६ मधील द्विपक्षीय माहितीपत्रकानुसार, २०२५ मध्ये दोन्ही देशांमधील एकूण व्यापार ४०१ दशलक्ष अमेरिकी डॉलर होता.
भारत–(Azerbaijan) अझरबैजान व्यापार : २०२५
एकूण द्विपक्षीय व्यापार
$401 दशलक्ष
भारताची निर्यात – $226 दशलक्ष
भारताची आयात – $175 दशलक्ष
(स्रोत : भारताचे परराष्ट्र मंत्रालय, भारत–अझरबैजान द्विपक्षीय माहितीपत्रक, एप्रिल २०२६.)
भारताकडून (Azerbaijan) अझरबैजानला औषधे, औषधनिर्मितीशी संबंधित उत्पादने आणि विविध औद्योगिक वस्तूंच्या निर्यातीला वाव आहे. दुसरीकडे, अझरबैजानकडून भारतात होणाऱ्या आयातीमध्ये कच्च्या तेलाचा मोठा वाटा आहे. व्यापार प्रतिनिधीमंडळांची देवाणघेवाण करण्याबाबत झालेली सहमती उद्योग आणि व्यावसायिक संबंधांना नवी चालना देऊ शकते.
ऊर्जा क्षेत्रातील भारताची गुंतवणूक
भारत–(Azerbaijan) अझरबैजान संबंधांमध्ये ऊर्जा क्षेत्राला विशेष महत्त्व आहे. भारताची सार्वजनिक क्षेत्रातील कंपनी ओएनजीसी विदेश लिमिटेडने (ONGC Videsh) अझरबैजानमधील तेल आणि वायू क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण गुंतवणूक केली आहे. भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, कंपनीने अझेरी–चिराग–गुनाश्ली (ACG) तेल व वायू क्षेत्र आणि बाकू–तिबिलिसी–जेहान (BTC) तेलवाहिनीशी संबंधित मालमत्तांमध्ये १.२ अब्ज अमेरिकी डॉलरपेक्षा अधिक गुंतवणूक केली आहे. त्यामुळे ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार्य हे दोन्ही देशांच्या आर्थिक संबंधांचे एक महत्त्वाचे अंग आहे. भविष्यात ऊर्जा, औद्योगिक सहकार्य आणि व्यापारातील नवीन संधींचा शोध घेतल्यास दोन्ही देशांना परस्पर लाभ मिळू शकतो. मात्र, सध्याच्या चर्चेत कोणत्या नवीन प्रकल्पांना अंतिम मंजुरी मिळाली, याबाबत उपलब्ध वृत्तांतांत स्पष्ट घोषणा दिसत नाही.
आंतरराष्ट्रीय दळणवळण मार्गांवर विशेष लक्ष
चर्चेतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे वाहतूक आणि दळणवळण व्यवस्था. (Azerbaijan)अझरबैजानचे भौगोलिक स्थान युरोप आणि आशिया यांना जोडणाऱ्या व्यापारी मार्गांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. अझरबैजानच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, दोन्ही देशांच्या प्रतिनिधींनी खालील वाहतूक आणि आर्थिक केंद्रांमधील सहकार्याच्या संधींचा आढावा घेतला.
- पूर्व–पश्चिम वाहतूक मार्ग: आशिया आणि युरोपमधील व्यापार सुलभ करण्यासाठी महत्त्वाचा.
- उत्तर–दक्षिण वाहतूक मार्ग: विविध देशांमधील मालवाहतूक आणि व्यापार संपर्क वाढवण्यासाठी उपयुक्त.
- बाकू–तिबिलिसी–कार्स रेल्वे: प्रादेशिक रेल्वे आणि मालवाहतुकीसाठी महत्त्वाची.
- बाकू बंदर आणि अलात मुक्त आर्थिक क्षेत्र: व्यापार, लॉजिस्टिक्स आणि औद्योगिक गुंतवणुकीसाठी संभाव्य संधी.
या मार्गांचा प्रभावी वापर केल्यास भारताला आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी पर्यायी वाहतूक पर्यायांचा विचार करता येऊ शकतो. तथापि, या चर्चेमुळे एखादा नवीन वाहतूक करार प्रत्यक्षात लागू झाला आहे, असे समजणे योग्य ठरणार नाही.
दक्षिण कॉकसस प्रदेशातील परिस्थितीवर चर्चा
भारत आणि अझरबैजान यांच्यातील चर्चेत केवळ द्विपक्षीय संबंधच नव्हे, तर दक्षिण कॉकसस प्रदेशातील राजकीय आणि सुरक्षाविषयक घडामोडींचाही समावेश होता. अझरबैजानचे परराष्ट्रमंत्री बायरामोव्ह यांनी अझरबैजान आणि आर्मेनिया यांच्यातील संबंध सामान्य करण्याच्या प्रक्रियेबाबत भारताला माहिती दिली. यासोबतच विश्वास निर्माण करण्यासाठी सुरू असलेले प्रयत्न, संघर्षग्रस्त प्रदेशातील पुनर्बांधणी आणि भूसुरुंगांमुळे निर्माण होणारा धोका यांसारख्या विषयांवरही चर्चा झाल्याचे वृत्त आहे. दोन्ही देशांनी मध्यपूर्वेतील घडामोडी, रशिया–युक्रेन संघर्ष आणि त्याचे प्रादेशिक परिणाम यांवरही विचारांची देवाणघेवाण केली. संयुक्त राष्ट्रसंघासह इतर आंतरराष्ट्रीय संघटनांमध्ये सहकार्य करण्याच्या शक्यतांचाही आढावा घेण्यात आला.
इराणमधून भारतीय नागरिकांना बाहेर काढण्यासाठी मदत
या भेटीतील महत्त्वाचा मानवीय मुद्दा म्हणजे इराणमधील संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय नागरिकांना सुरक्षितपणे बाहेर काढण्यासाठी (Azerbaijan) अझरबैजानने केलेली मदत. जयशंकर यांनी विशेषतः भारतीय विद्यार्थ्यांसह नागरिकांच्या स्थलांतरासाठी अझरबैजानने दिलेल्या सहकार्याबद्दल आभार व्यक्त केले. यावरून दोन्ही देशांमधील संबंधांमध्ये राजनैतिक चर्चेबरोबरच नागरिकांची सुरक्षा आणि संकटाच्या काळातील सहकार्यालाही महत्त्व असल्याचे स्पष्ट होते.
भारत–(Azerbaijan)अझरबैजान संबंधांची पार्श्वभूमी
भारत आणि (Azerbaijan) अझरबैजान यांच्यातील संबंध व्यापार, ऊर्जा, पर्यटन, शिक्षण आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीवर आधारित आहेत. मात्र, प्रादेशिक राजकारण आणि सुरक्षाविषयक मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये काही मतभेदही राहिले आहेत. भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या द्विपक्षीय माहितीपत्रकानुसार, २०२५ मध्ये अझरबैजानला भेट देणाऱ्या भारतीय पर्यटकांची संख्या १,६६,९४४ होती. त्या वर्षी अझरबैजानमध्ये येणाऱ्या परदेशी पर्यटकांच्या स्रोतांमध्ये भारत चौथ्या क्रमांकावर होता. तसेच, अझरबैजानमधील तेल आणि वायू क्षेत्रातील भारतीय गुंतवणूक दोन्ही देशांतील आर्थिक संबंधांना महत्त्व देते. २०२५ मध्ये प्रादेशिक घडामोडींवरून दोन्ही देशांच्या संबंधांमध्ये तणाव निर्माण झाल्याचे वृत्त होते. त्यानंतर एप्रिल २०२६ मध्ये परराष्ट्र मंत्रालयाच्या सचिव-स्तरीय चर्चेपासून ते सप्टेंबरमधील पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि अझरबैजानचे राष्ट्राध्यक्ष इल्हाम अलीयेव यांच्या भेटीपर्यंत राजनैतिक संपर्क सुरू राहिला. २३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जयशंकर यांचा बाकू दौरा हा या संवादातील पुढचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
जेहुन बायरामोव्ह यांना भारत भेटीचे निमंत्रण
बैठकीनंतर जयशंकर यांनी (Azerbaijan)अझरबैजानचे परराष्ट्रमंत्री जेहुन बायरामोव्ह यांना परस्पर सोयीच्या नजीकच्या काळातील तारखेला भारत भेटीचे निमंत्रण दिले. दोन्ही देशांनी व्यापार आणि सहकार्याच्या इतर क्षेत्रांतील प्रतिनिधीमंडळांची देवाणघेवाण करण्याबाबतही सहमती दर्शवली. यामुळे आगामी काळात व्यावसायिक संपर्क, सरकारी पातळीवरील चर्चा आणि विविध क्षेत्रांतील सहकार्य वाढण्याची शक्यता आहे. मात्र, भारत भेटीची निश्चित तारीख किंवा नव्या करारांची अंमलबजावणी याबाबत स्वतंत्र अधिकृत घोषणा होणे आवश्यक आहे.
भारतासाठी या भेटीचे महत्त्व काय?
(Azerbaijan) च्या या दौऱ्याचे महत्त्व पुढील मुद्द्यांमधून स्पष्ट होते.
- राजनैतिक संवाद: मतभेद असतानाही उच्चस्तरीय संवाद सुरू ठेवण्याची भारताची भूमिका.
- व्यापारवाढ: २०२६ च्या पहिल्या नऊ महिन्यांत ६०० दशलक्ष डॉलर व्यापार झाल्याची अझरबैजानच्या परराष्ट्रमंत्र्यांची माहिती.
- ऊर्जा सहकार्य: अझरबैजानमधील भारतीय गुंतवणुकीमुळे ऊर्जा क्षेत्रातील परस्पर हितसंबंध.
- दळणवळण: आशिया आणि युरोप यांना जोडणाऱ्या मार्गांमधील संधींचा शोध.
- नागरिकांची सुरक्षा: इराणमधून भारतीय नागरिकांना बाहेर काढण्यासाठी मिळालेल्या मदतीबद्दल कृतज्ञता.
- प्रादेशिक स्थैर्य: दक्षिण कॉकसस, मध्यपूर्व आणि रशिया–युक्रेन संघर्षासारख्या विषयांवर विचारांची देवाणघेवाण.
निष्कर्ष
भारताचे परराष्ट्रमंत्री डॉ. एस. जयशंकर आणि (Azerbaijan)अझरबैजानचे परराष्ट्रमंत्री जेहुन बायरामोव्ह यांच्यात २३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी झालेली चर्चा भारत–अझरबैजान संबंधांना पुढे नेण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरली आहे. राजकीय संवाद, व्यापार, ऊर्जा, वाहतूक, पर्यटन आणि नागरिकांमधील संबंध या क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढवण्याचा दोन्ही देशांचा प्रयत्न दिसून येतो. या भेटीतून लगेचच मोठ्या करारांची घोषणा झाली नसली, तरी भविष्यातील सहकार्याची दिशा निश्चित करण्यासाठी संवादाची प्रक्रिया महत्त्वाची आहे. आगामी काळात प्रस्तावित भेटी, व्यापार प्रतिनिधीमंडळांची देवाणघेवाण आणि प्रत्यक्ष आर्थिक सहकार्य कितपत पुढे जाते, यावर या राजनैतिक प्रयत्नांचे यश अवलंबून असेल.
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
