नवी दिल्ली: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत ‘सेमिकॉन 2.0′ (Semicon 2.0) या महत्त्वाकांक्षी योजनेला मंजुरी देण्यात आली आहे. या योजनेसाठी ₹1,27,500 कोटींची तरतूद करण्यात आली असून भारतात सेमीकंडक्टर डिझाइन, उत्पादन, संशोधन, अत्याधुनिक फॅब (Fab) प्रकल्प, पॅकेजिंग उद्योग आणि कुशल मनुष्यबळ विकास यांचा संपूर्ण इकोसिस्टम उभारण्यावर भर दिला जाणार आहे. ही योजना भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीतील एक विश्वासार्ह आणि प्रमुख केंद्र बनवण्याच्या दिशेने मोठे पाऊल मानली जात आहे. आज आपण Semicon 2.0 मधील या सहा महत्त्वाच्या इकोसिस्टमविषयी सविस्तर जाणून घेणार आहोत. या प्रत्येक घटकाचे महत्त्व, त्यातून निर्माण होणाऱ्या रोजगाराच्या संधी, भविष्यातील करिअरचे पर्याय आणि भारतातील विद्यार्थी, अभियंते, संशोधक, स्टार्टअप्स तसेच तरुणांनी आतापासून कोणती कौशल्ये आत्मसात करावीत व कोणती योग्य पावले उचलावीत, याचीही सविस्तर माहिती या लेखात दिली आहे. आगामी काळात सेमीकंडक्टर क्षेत्र हे देशातील सर्वाधिक वेगाने वाढणाऱ्या उद्योगांपैकी एक ठरण्याची शक्यता असल्याने, या क्षेत्राची माहिती प्रत्येक विद्यार्थी आणि युवकासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे.
- सेमिकॉन 2.0 (Semicon 2.0) म्हणजे काय?
- सेमीकंडक्टर डिझाइन (Design): भारताला ‘चिप डिझाइन पॉवरहाऊस‘ बनवण्याचा महत्त्वाकांक्षी आराखडा
- मशिन्स आणि कच्चा माल (Machines & Materials): सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी स्वदेशी पुरवठा साखळी उभारण्यावर भर
- अधिक फॅब प्रकल्प (More Fabs): भारतात अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर उत्पादनाचा नवा युगारंभ
- अधिक फॅब प्रकल्प (More Fabs): भारतातच अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर उत्पादनाची पायाभरणी
- संशोधन आणि विकास (R&D): पुढील पिढीच्या सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानासाठी भारताची दीर्घकालीन गुंतवणूक
- कौशल्य विकास (Talent Development): भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर टॅलेंट हब बनवण्याची रणनीती
सेमिकॉन 2.0 (Semicon 2.0) म्हणजे काय?
संगणक, स्मार्टफोन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), 5G, संरक्षण क्षेत्र, इलेक्ट्रिक वाहने, वैद्यकीय उपकरणे आणि आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक उत्पादनांचे ‘हृदय’ म्हणजे सेमीकंडक्टर चिप्स. जागतिक स्तरावर या चिप्सची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. अशा परिस्थितीत भारताने आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून स्वतःचे मजबूत सेमीकंडक्टर उत्पादन केंद्र उभारण्याचा निर्णय घेतला आहे. Semicon 1.0 अंतर्गत सुरू झालेल्या प्रकल्पांना मोठा प्रतिसाद मिळाल्यानंतर आता Semicon 2.0 अधिक व्यापक स्वरूपात राबविण्यात येणार आहे.
₹1.27 लाख कोटींच्या योजनेत कोणत्या बाबींवर भर?
केंद्र सरकारने जाहीर केलेल्या माहितीनुसार, Semicon 2.0 सहा प्रमुख स्तंभांवर आधारित असेल.
1. सेमीकंडक्टर डिझाइन (Design)
भारतीय कंपन्या, स्टार्टअप्स आणि संशोधन संस्थांना अत्याधुनिक चिप डिझाइन विकसित करण्यासाठी आर्थिक व तांत्रिक सहाय्य दिले जाईल. स्वदेशी बौद्धिक संपदा (IP) निर्माण करण्यावर विशेष भर असेल.
सेमीकंडक्टर डिझाइन (Design): भारताला ‘चिप डिझाइन पॉवरहाऊस‘ बनवण्याचा महत्त्वाकांक्षी आराखडा
Semicon 2.0 अंतर्गत सर्वाधिक महत्त्वाचा आणि दूरगामी परिणाम करणारा घटक म्हणजे सेमीकंडक्टर डिझाइन (Chip Design) होय. एखाद्या सेमीकंडक्टर चिपचे उत्पादन (Fabrication) सुरू होण्यापूर्वी तिची संपूर्ण रचना, कार्यपद्धती, ऊर्जा कार्यक्षमता, सुरक्षा वैशिष्ट्ये, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), 5G, ऑटोमोबाईल, संरक्षण, अवकाश संशोधन, वैद्यकीय उपकरणे आणि उच्च-कार्यक्षमता संगणन (High Performance Computing) यांसाठी आवश्यक असलेले लॉजिक सर्किट्स तयार करण्याची प्रक्रिया म्हणजे चिप डिझाइन. जगातील अनेक आघाडीच्या सेमीकंडक्टर कंपन्यांची संशोधन व डिझाइन केंद्रे भारतात असून, जागतिक सेमीकंडक्टर डिझाइन अभियंत्यांपैकी जवळपास 20 टक्के अभियंते भारतात कार्यरत आहेत. या विद्यमान सामर्थ्याचा लाभ घेत भारताला केवळ ‘डिझाइन सेवा पुरवणारा देश’ न ठेवता स्वतःची स्वदेशी चिप्स, प्रोसेसर, बौद्धिक संपदा (Intellectual Property-IP) आणि तंत्रज्ञान विकसित करणारे जागतिक नवोपक्रम केंद्र बनवण्याचे उद्दिष्ट Semicon 2.0 समोर ठेवण्यात आले आहे.
Semicon 2.0 अंतर्गत भारतीय स्टार्टअप्स, MSME उद्योग, संशोधन संस्था, IIT, IISc, NIT, विद्यापीठे आणि फॅब्लेस (Fabless) कंपन्यांना अत्याधुनिक चिप डिझाइन विकसित करण्यासाठी आर्थिक प्रोत्साहन, संशोधन अनुदान, अत्याधुनिक EDA (Electronic Design Automation) सॉफ्टवेअर, IP लायब्ररी, प्रोटोटाइप तयार करण्यासाठी (Tape-out) सुविधा, चाचणी प्रयोगशाळा आणि तांत्रिक मार्गदर्शन उपलब्ध करून दिले जाणार आहे. सरकारचा भर केवळ परदेशी तंत्रज्ञान वापरण्यावर नसून ‘Full-Stack Indian Semiconductor IP’ विकसित करण्यावर आहे. म्हणजेच प्रोसेसर आर्किटेक्चर, मेमरी कंट्रोलर, कम्युनिकेशन चिप्स, AI अॅक्सेलरेटर्स, सेन्सर चिप्स, ऑटोमोबाईल कंट्रोलर्स आणि इतर महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक बौद्धिक संपदा भारतातच विकसित करण्यास प्रोत्साहन दिले जाईल. यामुळे परदेशी पेटंटवरील अवलंबित्व कमी होऊन भारताची तांत्रिक स्वायत्तता अधिक मजबूत होईल.
यापूर्वीच्या Design Linked Incentive (DLI) योजनेअंतर्गत अनेक भारतीय स्टार्टअप्सना चिप डिझाइनसाठी प्रोत्साहन देण्यात आले होते. आता Semicon 2.0 मध्ये या उपक्रमाचा अधिक व्यापक विस्तार करण्यात येणार असून, डीप-टेक स्टार्टअप्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), क्वांटम कॉम्प्युटिंग, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), इलेक्ट्रिक वाहने (EV), 6G, संरक्षण आणि अवकाश तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक अत्याधुनिक चिप्स विकसित करणाऱ्या भारतीय कंपन्यांना विशेष प्राधान्य दिले जाईल. उद्योग, शैक्षणिक संस्था आणि संशोधन प्रयोगशाळांमध्ये संयुक्त संशोधन केंद्रे स्थापन करून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष चिप डिझाइनचे प्रशिक्षण देण्यावरही भर दिला जाणार आहे. सरकारच्या मते, आगामी दशकात जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योग एक ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा मोठा होण्याची शक्यता असून, कुशल चिप डिझाइन अभियंत्यांची मोठी मागणी निर्माण होणार आहे. त्यामुळे भारताला जागतिक ‘Chip Design Talent Hub’ म्हणून विकसित करण्यासाठी विद्यापीठांची संख्या वाढवणे, विशेष अभ्यासक्रम सुरू करणे आणि उद्योगाभिमुख कौशल्य विकास कार्यक्रम राबविणे हेही Semicon 2.0 चे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.
दीर्घकालीन दृष्टीने पाहता, सेमीकंडक्टर डिझाइन क्षेत्रातील ही गुंतवणूक भारतासाठी केवळ रोजगारनिर्मितीपुरती मर्यादित राहणार नाही, तर ‘डिझाइन इन इंडिया, मेक इन इंडिया आणि मेक फॉर द वर्ल्ड’ या संकल्पनेला बळ देत जागतिक सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीत भारताचे स्थान अधिक मजबूत करेल. स्वदेशी प्रोसेसर, सुरक्षित डिजिटल पायाभूत सुविधा, संरक्षण क्षेत्रासाठी स्वनिर्मित चिप्स आणि जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धात्मक भारतीय तंत्रज्ञान निर्माण करण्यासाठी सेमीकंडक्टर डिझाइन हा Semicon 2.0 चा सर्वात महत्त्वाचा पाया मानला जात आहे.
2. मशिन्स आणि कच्चा माल (Machines & Materials)
सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी लागणारी यंत्रसामग्री, रसायने, गॅसेस, सिलिकॉन वेफर्स आणि इतर महत्त्वाचे साहित्य देशातच तयार करण्यासाठी उद्योगांना प्रोत्साहन दिले जाईल.
मशिन्स आणि कच्चा माल (Machines & Materials): सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी स्वदेशी पुरवठा साखळी उभारण्यावर भर
Semicon 2.0 मधील दुसरा महत्त्वाचा स्तंभ म्हणजे ‘Machines & Materials’, अर्थात सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी आवश्यक असलेली यंत्रसामग्री, कच्चा माल आणि रसायनांची देशांतर्गत उत्पादन क्षमता विकसित करणे. सेमीकंडक्टर चिप्सचे उत्पादन हे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि तांत्रिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असते. यासाठी सिलिकॉन वेफर्स (Silicon Wafers), फोटोरेझिस्ट (Photoresists), फोटोमास्क्स (Photomasks), उच्च-शुद्धतेची औद्योगिक रसायने, विशेष वायू (Ultra High Purity Gases), केमिकल्स, कॉपर, विशेष पॉलिमर्स, क्वार्ट्झ, सिरॅमिक्स, पॅकेजिंग साहित्य तसेच अत्यंत अचूक उत्पादन यंत्रसामग्री आवश्यक असते. आज या महत्त्वाच्या घटकांपैकी मोठा हिस्सा अमेरिका, जपान, दक्षिण कोरिया, तैवान, जर्मनी आणि नेदरलँड्ससारख्या देशांकडून आयात केला जातो. त्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळीत व्यत्यय आल्यास किंवा भू-राजकीय तणाव निर्माण झाल्यास चिप उत्पादनावर तात्काळ परिणाम होऊ शकतो. ही जोखीम कमी करण्यासाठी Semicon 2.0 अंतर्गत भारतात संपूर्ण स्थानिक (Domestic) पुरवठा साखळी (Supply Chain) उभारण्यावर विशेष भर देण्यात आला आहे.
या योजनेअंतर्गत सिलिकॉन वेफर्स, सिलिकॉन इंगॉट्स, सेमीकंडक्टर-ग्रेड रसायने, इलेक्ट्रॉनिक गॅसेस, पॅकेजिंग साहित्य, उच्च-शुद्धतेचे धातू, क्वार्ट्झ, विशेष सिरॅमिक्स, केमिकल मेकॅनिकल पॉलिशिंग (CMP) साहित्य, तसेच चिप उत्पादनासाठी लागणारे विविध घटक भारतातच तयार करण्यासाठी उद्योगांना आर्थिक प्रोत्साहन, करसवलती, संशोधन अनुदान आणि उत्पादनाशी निगडित सहाय्य दिले जाणार आहे. याशिवाय, सेमीकंडक्टर उत्पादनासाठी आवश्यक असलेल्या अत्याधुनिक उत्पादन उपकरणे, मोजमाप यंत्रणा (Metrology), चाचणी प्रणाली आणि सहाय्यक उपकरणांच्या देशांतर्गत निर्मितीलाही चालना दिली जाणार आहे. काही अत्यंत प्रगत उपकरणे—विशेषतः अत्याधुनिक लिथोग्राफी प्रणाली—सध्या जागतिक स्तरावर मोजक्या कंपन्यांकडूनच तयार केली जात असली, तरी भारताचे लक्ष्य अशा उपकरणांच्या पूरक तंत्रज्ञान, घटक, देखभाल सेवा आणि सहाय्यक उत्पादन क्षमतांमध्ये मजबूत स्थान निर्माण करण्याचे आहे.
Semicon 2.0 अंतर्गत सरकार ‘Make in India’, ‘Atmanirbhar Bharat’ आणि ‘China Plus One’ या धोरणांना गती देत भारतीय उद्योगांना जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीचा भाग बनवू इच्छित आहे. यासाठी भारतीय रसायन उद्योग, विशेष धातू उत्पादक, अभियांत्रिकी कंपन्या, औद्योगिक वायू उत्पादक, इलेक्ट्रॉनिक्स साहित्य निर्माते, संशोधन संस्था आणि स्टार्टअप्स यांना एकत्र आणून मजबूत औद्योगिक परिसंस्था (Industrial Ecosystem) तयार करण्याची योजना आहे. स्थानिक उत्पादन वाढल्यास चिप निर्मितीचा खर्च कमी होण्याबरोबरच आयातीवरील अवलंबित्व घटेल, पुरवठा अधिक सुरक्षित होईल, उत्पादनातील विलंब कमी होईल आणि भारतातील फॅब (Fab) व ATMP/OSAT प्रकल्पांना सातत्याने दर्जेदार कच्चा माल उपलब्ध होईल.
तज्ज्ञांच्या मते, जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योगात उत्पादनाइतकीच मजबूत पुरवठा साखळीही अत्यावश्यक असते. कोविड-19 महामारी आणि त्यानंतरच्या जागतिक चिप टंचाईने कच्चा माल, रसायने आणि उपकरणांच्या अखंड उपलब्धतेचे महत्त्व अधोरेखित केले. याच अनुभवातून भारताने Semicon 2.0 मध्ये Machines & Materials या घटकाला प्राधान्य दिले आहे. यामुळे केवळ चिप उत्पादनच नव्हे, तर त्यासाठी आवश्यक असलेल्या संपूर्ण मूल्यसाखळीमध्ये (Value Chain) भारतीय उद्योगांचा सहभाग वाढेल, हजारो उच्च-कौशल्याधारित रोजगार निर्माण होतील आणि भारत जागतिक सेमीकंडक्टर उद्योगासाठी विश्वासार्ह उत्पादन व पुरवठा केंद्र म्हणून उदयास येण्यास मोठी मदत होईल.
3. अधिक फॅब प्रकल्प (More Fabs)
देशभरात नवीन सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Fab) युनिट्स उभारण्यावर भर दिला जाईल. त्यामुळे उच्च दर्जाच्या चिप्सचे उत्पादन भारतातच शक्य होईल.
अधिक फॅब प्रकल्प (More Fabs): भारतात अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर उत्पादनाचा नवा युगारंभ
Semicon 2.0 मधील सर्वात महत्त्वाच्या उद्दिष्टांपैकी एक म्हणजे देशभरात अधिक सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Fab) प्रकल्प उभारणे. Fab (Fabrication Plant) म्हणजे अत्याधुनिक, पूर्णपणे स्वयंचलित आणि अतिशय स्वच्छ (Clean Room) वातावरणात सिलिकॉन वेफर्सवर अब्जावधी ट्रान्झिस्टर्स बसवून सेमीकंडक्टर चिप्स तयार करणारा उत्पादन कारखाना. या कारखान्यांमध्ये अत्यंत प्रगत फोटोलिथोग्राफी, आयन इम्प्लांटेशन, एचिंग, डिपॉझिशन, मेट्रोलॉजी आणि पॅकेजिंग यांसारख्या शेकडो अचूक उत्पादन प्रक्रिया पार पाडल्या जातात. एक आधुनिक सेमीकंडक्टर फॅब उभारण्यासाठी अब्जावधी डॉलरची गुंतवणूक, अत्याधुनिक उपकरणे, अखंड वीजपुरवठा, अल्ट्रा-प्युअर पाणी, विशेष रसायने आणि अत्यंत प्रशिक्षित अभियंत्यांची आवश्यकता असते. त्यामुळे जगभरात तैवान, दक्षिण कोरिया, अमेरिका, जपान आणि चीन यांसारख्या मोजक्याच देशांकडे मोठ्या प्रमाणावर फॅब उत्पादन क्षमता आहे. भारतातही अशी क्षमता विकसित करून देशाला जागतिक सेमीकंडक्टर उत्पादन केंद्र बनवण्याचा Semicon 2.0 चा स्पष्ट उद्देश आहे.
Semicon 2.0 अंतर्गत केंद्र सरकार नवीन वेफर फॅब (Wafer Fabs), कंपाउंड सेमीकंडक्टर फॅब, विशेषीकृत मेमरी व लॉजिक चिप उत्पादन प्रकल्प, तसेच त्यांना आवश्यक असलेल्या संपूर्ण पुरवठा साखळीला (Supply Chain) प्रोत्साहन देणार आहे. याआधी Semicon 1.0 अंतर्गत गुजरातमधील धोलेरा (Tata Electronics–Powerchip), जेवर (HCL–Foxconn) तसेच Micron Technology, CG Power–Renesas, Kaynes आणि इतर ATMP/OSAT प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली होती. या प्रकल्पांमुळे भारतात प्रथमच मोठ्या प्रमाणावर चिप उत्पादन आणि प्रगत पॅकेजिंग उद्योगाची पायाभरणी झाली आहे. आता Semicon 2.0 या यशाला पुढे नेत अधिक प्रगत तंत्रज्ञानाच्या फॅब्स, मोठ्या गुंतवणुकीचे प्रकल्प आणि जागतिक कंपन्यांना आकर्षित करण्यावर भर देणार आहे.
नवीन फॅब्स उभारल्यामुळे भारताला मोबाईल फोन, संगणक, डेटा सेंटर्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), 5G व 6G दूरसंचार, ऑटोमोबाईल, इलेक्ट्रिक वाहने (EV), संरक्षण, अवकाश संशोधन, वैद्यकीय उपकरणे, औद्योगिक स्वयंचलन आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT) यांसाठी आवश्यक असलेल्या उच्च दर्जाच्या चिप्सचे देशांतर्गत उत्पादन करता येईल. कोविड-19 महामारीदरम्यान आणि त्यानंतरच्या काळात जागतिक चिप टंचाईमुळे वाहन, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि औद्योगिक उत्पादन क्षेत्रांना मोठा फटका बसला होता. या अनुभवातून धडा घेत भारत स्वतःची मजबूत उत्पादन क्षमता उभारत असून त्यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल, परकीय चलनाची बचत होईल आणि राष्ट्रीय तांत्रिक सुरक्षितता अधिक बळकट होईल. तसेच भविष्यात भारत जागतिक कंपन्यांसाठी “China Plus One” धोरणांतर्गत विश्वासार्ह उत्पादन केंद्र म्हणून उदयास येण्याची शक्यता अधिक मजबूत होईल.
फॅब प्रकल्पांचा आणखी एक महत्त्वाचा फायदा म्हणजे त्याभोवती संपूर्ण सेमीकंडक्टर औद्योगिक परिसंस्था (Semiconductor Ecosystem) विकसित होते. सिलिकॉन वेफर्स, विशेष गॅसेस, रसायने, उत्पादन यंत्रसामग्री, चाचणी सुविधा, डिझाइन केंद्रे, संशोधन प्रयोगशाळा, लॉजिस्टिक्स, अभियांत्रिकी सेवा आणि कौशल्य विकास संस्था यांसारखे अनेक पूरक उद्योग निर्माण होतात. त्यामुळे लाखो उच्च-कौशल्य रोजगार निर्माण होण्याबरोबरच देशात नव्या तंत्रज्ञानावर आधारित उद्योगांना मोठी चालना मिळेल. सरकारचा दीर्घकालीन उद्देश भारताला केवळ इलेक्ट्रॉनिक्स असेंब्ली करणारा देश न ठेवता “Design in India, Fabricate in India and Make for the World” या संकल्पनेनुसार संपूर्ण सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीमध्ये अग्रगण्य स्थान मिळवून देणे हा आहे. Semicon 2.0 अंतर्गत उभारले जाणारे नवीन फॅब प्रकल्प हे भारताला आगामी दशकात जागतिक सेमीकंडक्टर उत्पादन क्षेत्रातील एक महत्त्वाचा आणि विश्वासार्ह भागीदार बनवण्यासाठी निर्णायक ठरणार आहेत.
4. ATMP/OSAT उद्योगाला बळ
Assembly, Testing, Marking and Packaging (ATMP) आणि Outsourced Semiconductor Assembly and Test (OSAT) उद्योगांचा विस्तार करून संपूर्ण उत्पादन साखळी भारतात विकसित केली जाईल.
अधिक फॅब प्रकल्प (More Fabs): भारतातच अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर उत्पादनाची पायाभरणी
Semicon 2.0 अंतर्गत सर्वाधिक भांडवली गुंतवणुकीचा आणि धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचा घटक म्हणजे देशभरात अधिक सेमीकंडक्टर फॅब्रिकेशन (Fabrication किंवा Fab) प्रकल्प उभारणे हा आहे. Fab (Semiconductor Fabrication Plant) म्हणजे सिलिकॉन वेफरवर अब्जावधी ट्रान्झिस्टर सूक्ष्म स्तरावर तयार करून प्रत्यक्ष सेमीकंडक्टर चिप्स निर्माण करणारा अत्याधुनिक कारखाना. अशा फॅबची उभारणी ही जगातील सर्वात गुंतागुंतीच्या औद्योगिक प्रकल्पांपैकी एक मानली जाते. यासाठी अत्याधुनिक लिथोग्राफी यंत्रणा, अल्ट्रा-शुद्ध पाणी (Ultra Pure Water), अखंड वीजपुरवठा, नियंत्रित तापमान असलेले क्लीनरूम, विशेष रसायने आणि हजारो उच्च-कौशल्य असलेले अभियंते आवश्यक असतात. एका आधुनिक फॅबची उभारणी करण्यासाठी अनेक अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करावी लागते. त्यामुळे Semicon 2.0 अंतर्गत केंद्र सरकार नवीन व्यावसायिक फॅब्स, कंपाऊंड सेमीकंडक्टर फॅब्स आणि डिस्प्ले फॅब्स उभारण्यासाठी दीर्घकालीन आर्थिक सहाय्य आणि धोरणात्मक प्रोत्साहन देणार आहे.
सध्या जगातील प्रगत सेमीकंडक्टर उत्पादनावर प्रामुख्याने तैवान (TSMC), दक्षिण कोरिया (Samsung), अमेरिका (Intel, GlobalFoundries), जपान आणि चीन यांचे वर्चस्व आहे. भारतात आतापर्यंत मोठ्या प्रमाणावर चिप्सचे डिझाइन होत असले तरी प्रत्यक्ष उत्पादनासाठी परदेशी फॅब्सवर अवलंबून राहावे लागत होते. यामुळे कोविड-19 काळात जागतिक चिप टंचाईमुळे वाहन उद्योग, मोबाईल उत्पादन, ग्राहक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि औद्योगिक उपकरणांच्या पुरवठ्यावर मोठा परिणाम झाला. या अनुभवातून धडा घेत भारताने “Design in India, Fabricate in India” या संकल्पनेवर भर देत देशांतर्गत चिप उत्पादन क्षमता विकसित करण्याचा निर्णय घेतला आहे. यामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्याबरोबरच राष्ट्रीय सुरक्षा, संरक्षण, अवकाश, दूरसंचार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), डेटा सेंटर्स आणि इलेक्ट्रिक वाहन उद्योगांसाठी आवश्यक चिप्सचा विश्वासार्ह पुरवठा देशातच उपलब्ध होईल.
India Semiconductor Mission (ISM) अंतर्गत आतापर्यंत अनेक महत्त्वाचे प्रकल्प मंजूर करण्यात आले आहेत. गुजरातमधील धोलेरा येथे Tata Electronics चा सुमारे ₹91,526 कोटींचा अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर फॅब, CG Power–Renesas–STARS यांचा संयुक्त प्रकल्प, Kaynes Technology चा ATMP प्रकल्प, तसेच उत्तर प्रदेशातील डिस्प्ले ड्रायव्हर IC प्रकल्प अशा अनेक योजनांवर काम सुरू आहे. मे 2026 मध्ये गुजरातमध्ये Crystal Matrix Limited आणि Suchi Semicon या दोन नव्या सेमीकंडक्टर उत्पादन प्रकल्पांनाही केंद्रीय मंत्रिमंडळाने मंजुरी दिली. या नव्या प्रकल्पांमुळे देशातील सेमीकंडक्टर उत्पादन क्षमता, गुंतवणूक आणि उच्च-कौशल्य रोजगारामध्ये मोठी वाढ होणार आहे.
Semicon 2.0 च्या माध्यमातून सरकार केवळ फॅब्स उभारण्यापुरते मर्यादित न राहता त्यांच्या भोवती संपूर्ण सेमीकंडक्टर उत्पादन परिसंस्था (Manufacturing Ecosystem) विकसित करण्यावर भर देत आहे. यात सिलिकॉन वेफर्स, फोटोरेझिस्ट, औद्योगिक वायू, विशेष रसायने, उत्पादनासाठी लागणारी यंत्रसामग्री, चाचणी प्रयोगशाळा, पॅकेजिंग युनिट्स, लॉजिस्टिक्स, संशोधन केंद्रे आणि कौशल्य विकास संस्थांचा समावेश असेल. भारतात एक मजबूत फॅब नेटवर्क उभे राहिल्यास जागतिक कंपन्यांना चीन आणि इतर देशांवरील अवलंबित्व कमी करून भारतात गुंतवणूक करण्यासाठी आकर्षित करता येईल. त्यामुळे भारत जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीतील विश्वासार्ह उत्पादन केंद्र म्हणून उदयास येईल. Semicon 2.0 अंतर्गत पुढील काही वर्षांत अधिक व्यावसायिक फॅब्स उभारण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले असून, यामुळे उच्च दर्जाच्या चिप्सचे उत्पादन भारतातच होऊन ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ अभियानाला मोठी चालना मिळेल.
5. संशोधन आणि विकास (R&D)
नवीन तंत्रज्ञान, अत्याधुनिक चिप्स आणि पुढील पिढीच्या सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानासाठी संशोधन संस्थांना विशेष प्रोत्साहन दिले जाईल.
संशोधन आणि विकास (R&D): पुढील पिढीच्या सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानासाठी भारताची दीर्घकालीन गुंतवणूक
Semicon 2.0 अंतर्गत संशोधन आणि विकास (Research & Development – R&D) हा भारताच्या सेमीकंडक्टर धोरणाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि भविष्याभिमुख स्तंभ मानला जात आहे. आजच्या घडीला जगातील सेमीकंडक्टर उद्योगात स्पर्धा केवळ चिप उत्पादनापुरती मर्यादित राहिलेली नसून अधिक वेगवान, ऊर्जा-कार्यक्षम, लहान आकाराच्या आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) सक्षम चिप्स विकसित करण्यासाठी होणाऱ्या संशोधनावर अवलंबून आहे. त्यामुळे भारत सरकारने संशोधन संस्था, विद्यापीठे, IIT, IISc, NIT, राष्ट्रीय प्रयोगशाळा, स्टार्टअप्स, डीप-टेक कंपन्या आणि उद्योग क्षेत्र यांच्यात मजबूत सहकार्य निर्माण करून पुढील पिढीच्या सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानाच्या विकासाला गती देण्याचा निर्णय घेतला आहे. या अंतर्गत संशोधन संस्थांना आर्थिक सहाय्य, अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, प्रोटोटाइप (Prototype) विकसित करण्यासाठी आवश्यक सुविधा, आंतरराष्ट्रीय दर्जाची संशोधन उपकरणे, चिप टेस्टिंग व व्हॅलिडेशन केंद्रे आणि उद्योगांशी संयुक्त संशोधन प्रकल्पांसाठी विशेष प्रोत्साहन दिले जाणार आहे.
Semicon 2.0 अंतर्गत संशोधनाचा भर केवळ विद्यमान सिलिकॉन-आधारित चिप्सपुरता मर्यादित न राहता 2 नॅनोमीटर (2nm), 3 नॅनोमीटर (3nm) आणि त्याहून प्रगत प्रोसेस नोड्स, AI Accelerator Chips, High Performance Computing (HPC), Quantum Computing, Neuromorphic Computing, Photonic Chips, Silicon Photonics, Gallium Nitride (GaN), Silicon Carbide (SiC), Compound Semiconductors, MEMS Sensors, Advanced Packaging, Chiplets, 3D ICs, तसेच Automotive आणि Defence Grade Semiconductors यांसारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानावरही असणार आहे. विशेषतः इलेक्ट्रिक वाहने (EV), 6G दूरसंचार, इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), रोबोटिक्स, ड्रोन, उपग्रह तंत्रज्ञान, संरक्षण, सायबर सुरक्षा, आरोग्यसेवा आणि अवकाश संशोधनासाठी लागणाऱ्या उच्च-कार्यक्षमता चिप्सच्या विकासाला प्राधान्य दिले जाणार आहे. यामुळे भारत केवळ जागतिक तंत्रज्ञानाचा ग्राहक न राहता पुढील पिढीच्या सेमीकंडक्टर नवोपक्रमाचा निर्माता बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करेल.
याशिवाय, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्था, उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांमध्ये संयुक्त संशोधन केंद्रे (Centres of Excellence) स्थापन करण्यावर भर दिला जाणार आहे. संशोधकांना अत्याधुनिक Electronic Design Automation (EDA) साधने, प्रगत सिम्युलेशन प्लॅटफॉर्म, वेफर फॅब्रिकेशनसाठी संशोधन सुविधा, प्रोटोटाइप टेप-आउट (Tape-out) सहाय्य आणि बौद्धिक संपदा (IP) निर्मितीसाठी आर्थिक मदत उपलब्ध करून दिली जाईल. भारतात विकसित होणाऱ्या नव्या तंत्रज्ञानाचे पेटंट (Patents), डिझाइन IP आणि जागतिक स्तरावरील संशोधन प्रकाशने वाढविण्यावरही सरकारचा भर राहणार आहे. यामुळे स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित होईल, परदेशी पेटंटवरील अवलंबित्व कमी होईल आणि भारतीय कंपन्यांची जागतिक स्पर्धात्मकता वाढेल.
सेमीकंडक्टर उद्योगाचे भवितव्य AI, डेटा सेंटर्स, क्लाऊड कॉम्प्युटिंग, एज कॉम्प्युटिंग, स्वयंचलित वाहने आणि स्मार्ट उत्पादन प्रणालींवर अवलंबून असल्याने, संशोधन आणि विकासात सातत्याने गुंतवणूक करणे अत्यावश्यक मानले जाते. जागतिक बाजारपेठेत 2030 नंतर सेमीकंडक्टर उद्योगाची किंमत 1 ट्रिलियन अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा अधिक होण्याचा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. अशा परिस्थितीत भारताने दीर्घकालीन संशोधन क्षमता विकसित केल्यास देशाला उच्च-मूल्य रोजगार, स्वदेशी तंत्रज्ञान, जागतिक दर्जाचे पेटंट, निर्यात वाढ आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी अत्याधुनिक चिप्स विकसित करण्याची क्षमता प्राप्त होईल. Semicon 2.0 मधील R&D वरचा भर हा केवळ आजच्या गरजांसाठी नसून पुढील अनेक दशकांसाठी भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर संशोधन आणि नवोपक्रमाचे केंद्र (Global Semiconductor Innovation Hub) बनवण्याच्या व्यापक दृष्टीकोनाचा महत्त्वाचा भाग आहे.
6. कौशल्य विकास (Talent Development)
अभियंते, संशोधक आणि तांत्रिक मनुष्यबळ तयार करण्यासाठी विद्यापीठे, प्रशिक्षण केंद्रे आणि उद्योग यांच्या सहकार्याने विशेष कार्यक्रम राबवले जातील.
कौशल्य विकास (Talent Development): भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर टॅलेंट हब बनवण्याची रणनीती
Semicon 2.0 योजनेतील ‘कौशल्य विकास (Talent Development)’ हा घटक भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राच्या दीर्घकालीन यशासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. अत्याधुनिक सेमीकंडक्टर उद्योग उभारण्यासाठी केवळ कारखाने (Fabs) किंवा मोठी गुंतवणूक पुरेशी नसून, त्यासाठी उच्च प्रशिक्षित अभियंते, संशोधक, चिप डिझाइन तज्ज्ञ, उत्पादन अभियंते, उपकरण तंत्रज्ञ, मटेरियल सायंटिस्ट, गुणवत्ता नियंत्रण विशेषज्ञ आणि संशोधन क्षेत्रातील कुशल मनुष्यबळ मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केंद्र सरकारने Semicon 2.0 अंतर्गत विद्यापीठे, IIT, IISc, NIT, IIIT, अभियांत्रिकी महाविद्यालये, पॉलिटेक्निक संस्था, ITI, संशोधन संस्था आणि उद्योग क्षेत्र यांच्या भागीदारीत राष्ट्रीय स्तरावरील कौशल्य विकास कार्यक्रम राबविण्याचा निर्णय घेतला आहे. या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना जागतिक दर्जाचे प्रशिक्षण, आधुनिक प्रयोगशाळा, उद्योगाभिमुख अभ्यासक्रम आणि प्रत्यक्ष औद्योगिक अनुभव उपलब्ध करून देण्यात येणार आहे.
भारत सरकारने यापूर्वी India Semiconductor Mission (ISM) आणि Chips to Startup (C2S) Programme सारख्या उपक्रमांद्वारे सेमीकंडक्टर क्षेत्रासाठी आवश्यक मनुष्यबळ तयार करण्याची प्रक्रिया सुरू केली आहे. C2S कार्यक्रमासाठी सुमारे ₹1,000 कोटींची तरतूद करण्यात आली असून, देशातील 100 हून अधिक शैक्षणिक संस्था आणि हजारो विद्यार्थी या कार्यक्रमाशी जोडले गेले आहेत. या उपक्रमांतर्गत विद्यार्थ्यांना VLSI (Very Large Scale Integration), Embedded Systems, Chip Design, Electronic Design Automation (EDA), FPGA, Artificial Intelligence (AI), Internet of Things (IoT), Robotics, High Performance Computing (HPC), System-on-Chip (SoC) Design आणि RISC-V Processor Architecture यांसारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले जात आहे. विद्यार्थ्यांना चिप डिझाइनपासून प्रोटोटाइप (Tape-out) तयार करणे, चाचणी (Testing), व्हेरिफिकेशन (Verification) आणि उत्पादन प्रक्रियेपर्यंत संपूर्ण सेमीकंडक्टर जीवनचक्राचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळावा, यासाठी विशेष प्रयोगशाळा आणि डिझाइन सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जात आहेत.
Semicon 2.0 अंतर्गत सरकारचा भर केवळ अभियंते तयार करण्यावर नसून उद्योगाला त्वरित कामासाठी सक्षम (Industry-ready) मनुष्यबळ निर्माण करण्यावर आहे. यासाठी जागतिक सेमीकंडक्टर कंपन्या, भारतीय उद्योग, स्टार्टअप्स आणि शैक्षणिक संस्थांच्या सहकार्याने इंटर्नशिप, अप्रेंटिसशिप, संयुक्त संशोधन प्रकल्प, फॅकल्टी डेव्हलपमेंट प्रोग्राम्स, सेंटर ऑफ एक्सलन्स (Centres of Excellence), सेमीकंडक्टर इनोव्हेशन लॅब्स आणि संशोधन नेटवर्क उभारले जाणार आहेत. तसेच विद्यार्थ्यांना अत्याधुनिक EDA सॉफ्टवेअर, डिझाइन टूल्स, क्लीनरूम तंत्रज्ञान, वेफर फॅब्रिकेशन, ATMP/OSAT प्रक्रिया आणि प्रगत उत्पादन तंत्रज्ञान यांचे प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जाईल. विशेष म्हणजे, महिला अभियंते, डीप-टेक स्टार्टअप्स आणि संशोधन क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या युवा नवोपक्रमकांनाही या उपक्रमांत प्राधान्य देण्याची सरकारची भूमिका आहे.
जागतिक स्तरावर सेमीकंडक्टर उद्योग झपाट्याने विस्तारत असून, विविध आंतरराष्ट्रीय अहवालांनुसार 2030 पर्यंत जगाला दशलक्ष (मिलियन) कुशल सेमीकंडक्टर व्यावसायिकांची आवश्यकता भासू शकते. सध्या जगातील अनेक अग्रगण्य चिप कंपन्यांच्या संशोधन व डिझाइन केंद्रांमध्ये भारतीय अभियंते मोठ्या प्रमाणात कार्यरत आहेत आणि जागतिक चिप डिझाइन अभियंत्यांपैकी सुमारे 20 टक्के अभियंते भारतात कार्यरत असल्याचे उद्योग क्षेत्रातील अंदाज आहेत. या विद्यमान कौशल्याचा लाभ घेत भारताला ‘Global Semiconductor Talent Hub’ बनवण्याचे लक्ष्य Semicon 2.0 मध्ये ठेवण्यात आले आहे. यामुळे देशात उच्च वेतनाच्या रोजगार संधी वाढतील, संशोधन आणि नवोपक्रमाला चालना मिळेल, परदेशी कंपन्यांची गुंतवणूक आकर्षित होईल आणि ‘डिझाइन इन इंडिया, मेक इन इंडिया आणि मेक फॉर द वर्ल्ड’ या संकल्पनेला बळ मिळेल. दीर्घकालीन दृष्टीने पाहता, सेमीकंडक्टर क्षेत्रासाठी सक्षम आणि जागतिक दर्जाचे मनुष्यबळ तयार करणे हे भारताला तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात आत्मनिर्भर बनवण्याबरोबरच जागतिक सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीत अग्रगण्य स्थान मिळवून देण्यासाठी निर्णायक ठरणार आहे.
सेमिकॉन 1.0 मधील यशावर पुढचे पाऊल
भारत सरकारने डिसेंबर 2021 मध्ये India Semiconductor Mission (ISM) 1.0 सुरू केली होती. त्या अंतर्गत ₹76,000 कोटींचे प्रोत्साहन पॅकेज जाहीर करण्यात आले होते. डिसेंबर 2025 पर्यंत सहा राज्यांमध्ये 10 प्रकल्पांना मंजुरी मिळाली असून त्यांची एकत्रित गुंतवणूक सुमारे ₹1.60 लाख कोटी आहे. अलीकडेच गुजरातमध्ये आणखी दोन सेमीकंडक्टर उत्पादन प्रकल्पांनाही मंजुरी देण्यात आली आहे, ज्यामुळे देशातील सेमीकंडक्टर परिसंस्था अधिक मजबूत होत आहे.
भारताला काय फायदा होणार?
Semicon 2.0 मुळे भारताला अनेक महत्त्वाचे लाभ अपेक्षित आहेत.
- उच्च तंत्रज्ञान क्षेत्रात लाखो रोजगाराच्या संधी निर्माण होतील.
- इलेक्ट्रॉनिक्स उत्पादनात भारताची जागतिक स्पर्धात्मकता वाढेल.
- मोबाईल, ऑटोमोबाईल, संरक्षण, दूरसंचार आणि AI उद्योगांना देशांतर्गत चिप्सचा पुरवठा होईल.
- आयातीवरील अवलंबित्व कमी होऊन परकीय चलनाची बचत होईल.
- जागतिक पुरवठा साखळीत भारताचे महत्त्व अधिक वाढेल.
2030 आणि 2035 साठी मोठे लक्ष्य
सरकारच्या अंदाजानुसार भारतातील सेमीकंडक्टर बाजारपेठ 2030 पर्यंत 100 ते 110 अब्ज डॉलर इतकी होऊ शकते. तसेच 2029 पर्यंत देशांतर्गत गरजांपैकी 70 ते 75 टक्के चिप्सचे डिझाइन व उत्पादन भारतात करण्याची क्षमता विकसित करण्याचे उद्दिष्ट आहे. पुढील टप्प्यात 3 नॅनोमीटर आणि 2 नॅनोमीटर तंत्रज्ञान विकसित करून 2035 पर्यंत भारताला जगातील अग्रगण्य सेमीकंडक्टर राष्ट्रांमध्ये स्थान मिळवून देण्याचा सरकारचा मानस आहे.
जागतिक स्पर्धेत भारताची मोठी झेप
अमेरिका, तैवान, दक्षिण कोरिया, जपान आणि युरोप यांच्यात सुरू असलेल्या सेमीकंडक्टर स्पर्धेत भारतानेही मोठी झेप घेण्याची तयारी सुरू केली आहे. जागतिक कंपन्यांना आकर्षित करण्याबरोबरच स्वदेशी उत्पादन, संशोधन आणि डिझाइन क्षमता विकसित करण्यासाठी Semicon 2.0 ही योजना निर्णायक ठरणार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- योजना: Semicon 2.0
- एकूण निधी: ₹1,27,500 कोटी
- उद्दिष्ट: भारतात संपूर्ण सेमीकंडक्टर परिसंस्था उभारणे
- सहा प्रमुख स्तंभ: डिझाइन, मशिन्स व साहित्य, नवीन फॅब्स, ATMP/OSAT, संशोधन व विकास, कौशल्य विकास
- दीर्घकालीन लक्ष्य: 2035 पर्यंत भारताला जागतिक सेमीकंडक्टर महासत्ता बनवणे.
Semicon 2.0 अनुकूल करिअर गाईडन्स विद्यार्थ्यांसाठी महत्वपूर्ण लेख
समाज माध्यमावरील प्रतिक्रियेसाठी येथे क्लिक करा.
आमचे अन्य ब्लॉगपोस्ट :
